Senin, 28 September 2026

FRETILIN PREOKUPA INTERVENSAUN POLÍTIKA IHA TRIBUNAL

FRETILIN liu husi nia reprezentante Povu iha Parlamentu Nasion’al preokupa intervensaun polítika iha seitór justisa hodi hamihis independensia juiz sira nian bainhira tesi lia iha Tribunal.

Iha plenária Parlamentu Nasionál loron 29 Setembru 2026, liu husi nia deklarasaun katak, iha  semana ida liu ba, media nasionál sira públika sai sira nia notisia katak iha ema boot balu iha Tribunal Distrital Dili nian mak ba halo fali intervensaun ba juiz ida nia servisu durante prosesu julgamentu ida. Informasaun ida ne’e hetan konfirmasaun duni hosi Presidente Tribunal Rekursu Sr. Afonso Carmona ne’ebé koalia sai iha média nasionál sira katak nia rekoñese duni iha intervensaun hosi ema bo’ot balu iha Tribunal Distrital Dili ba iha prosesu julgamentu ida.

“Bankada Fretilin preokupa teb-tebes tanba intervensaun ba servisu juiz nian hodi tesi lia ne’e, hamiis tiha independensia Tibunal nian. Ita hotu hatene katak Intervensaun ba desizaun Tribunal nian ne’e viola tiha Artigu 121 Konstituisaun RDTL ne’ebé hateten katak Wainhira hala'o sira-nia knaar, juís sira independente no sira bele halo tuir de'it buat ne’ebé iha Lei-Inan, lei-oan no mós tuir sira-nia konxiénsia,” deklara Sinarai.

Bankada FRETILIN, tuir Deputadu Sinarai hare katak intervensaun ba desizaun Tribunal ida ne’e la ses hosi interese hosi ema laran at sira balu ne’ebe durante ne’e hakarak kontrola  Tribunal no seitor judiciariu nian ba sira nia interese.

“Ita bele hahu hosi Nomeasaun ba Presidente Tribunal Rekursu ne’ebe la tuir lei, konflitu ba interesse hosi ema balu iha Konsellu Superior Magistratura iha relasaun ho estabelesimentu Tribunal Supremu Justisa no mos falta integridade hosi ema balu iha Tribunal nudar hun hosi problema ida ne’e,” katak Sinarai.

Iha deklarasaun, Sinarai sita katak intervensaun ba servisu juiz ida nian iha Tribunal ne’e hanesan buat seriu no perigosu ida tanba hatudu momoos iha violasaun ba lei no regula ona iha ita nia Kodigu Penál ne’ebé hateten katak ne’e nudar krime usurpação de poder, abuso de poder, coação sobre magistrado e oficial de justiça  no mos prevaricação magsitrado.

“Interesante liu mak, iha 15 de setembro de 2026, Presidente Konsellu Superior Magistratura Judisial nian, Sr. Afonso Carmona, fó sai deliberasaun Konsellu nian hodi halo transferensia juiz sira sem konsentimentu hakerek husi juis, ka bazeia ba razaun esepsionál relasiona ho interese públiku nian ne'ebé tenke esplika ka komunika prévia ba juis relevante sira. Aleinde ne’e, tranferensia ne’e mos la respeita garantia juis nia inamovibilidade hanesan Estatutu Majistradu Judisial nian hateten,” dehan Sinarai.

Desizaun Konsellu Superio Magistratura Judisial ne’e la hatudu vontade ida hodi organiza servisu magistrados judisiais sira, ka promover juiz sira iha Timor-Leste hanesan Lei hateten maibé hanesan fali uza poder sira hodi hases tiha juiz sira ho prestasaun diak sira hosi Tribunal Dili ba fali Tribunal Distrital seluk hodi nune’e hafasil kontrolu no intervensaun política no interesse ema balu nian, espesialmente iha Tribunal Dili.

“Ami mos rona katak iha ona reklamasaun hosi juiz sira balun hodi kontesta ba deliberasaun ne’ebe Konsellu Superior Magistratura Judisial halo ba sira, no ami espera katak iha tempu badak Konsellu sei servisu hodi resolve problema ida ne’e ho lalaios atu labele prejudika  ba sidadaun sira nia direitu asesu,” dehan Sinarai.

Biar Tribunal nudar orgaun soberanu ida ne’ebe halao nia servisu ho independente, maibé FRETILIN tuir Deputadu Sinarai hakarak bolu atensaun ba Timor-oan  hotu katak independensia ne’e kona-ba tesi lia ho konxiensia tuir lei haruka ho objetivu ida hodi hametin justisa ba ema hotu, no laos atu uza fila fali kompetensia orgaun soberanu ida ne’e hodi ba fali proteze interesse seluk sira ne’ebé ikus mai sei hamiis integridade no hamenus konfiansa públiku nian ba  sistema Tribunal rasik.

“Iha oportunidade ida ne’e, Bankada FRETILIN hakarak bolu atensaun ba ita nia membru Konsellu Superior Magistratura Judisial sira atu halo servisu ho integridade hodi prosesa no investiga ba autor judiciariu ida ne’ebe halo fali intervensaun ba servisu Juiz ida nian, hodi nune’e, ita bele lori fila fali naran diak no konfiansa povu nian ba ita nia Tribunal sira. Ikus liu, Bankada Fretilin mos husu atu Konsellu Superior magristratura Judisial atu resolve lalais problema transferensia juiz sira nian tuir dalan loos no justu nian tuir ita nia lei haruka,” Katak Sinarai.

Minggu, 27 September 2026

KONFLITU INTERESE IHA PROSESU REKRUTAMENTU JUIZ SUPREMU TRIBUNAL REKRUSU!

Konflitu interese sei akontese  iha prosesu rekrutamentu juiz tribunal supremu justisa  bainhira Prezidente Tribunal Rekrusu Afonso Carmona hanesan Prezidente Konsellu Superior Magistratura Judisiál la rejigna án sei mosu konflitu interese tanba nia sei hili nia an rasik.

Liu husi deklarasaun políitka Bankada FRETILIN iha loron 28 Setembru 2026, Deputada Florentino Ximenes ‘Sinarai” hatete, ejee mekanismu  ida  klaru atu garante katak membru sira ne’ebé iha interese diretu ka indiretu iha kandidatura ba kargu juiz Tribunal Supremu Justisa, la bele partisipa iha desizaun ne’ebé bele afeta sira nia kandidatura.

“Daudauk ne’e, Sr. Afonso Carmona hanesan Presidente Tribunal Rekursu no Presidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian mos aplika ba kargu juiz Tribunal Supremu ida ne’e. Maske nudar aplikante ida, nia kontinua assume kargu iha Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian to ohin loron. Sr. Afonso Carmona sei faz parte hosi Konsellu ida ne’ebe sei nomeia nia an rasik nudar juiz ba Tribunal Supremu,” deklara Sinarai.

Iha parte seluk, Sr. Afonso Carmona nia Vice Presidente iha Konsellu Superiór Majistratura Judisiál, Sr. Francisco Ly Nicolau mos nafatin assume nia kargu durante prosesu aplikasaun no selesaun dokumentu hotu tiha mak foin hetan troka iha fim de semana kotuk ne’e, hafoin iha protestu lubuk hosi Sosiedade Sivil sira, enkuantu kandidatu sira seluk ne’ebe daudauk ne’e haknaar an hanesan juizes Tribunal Rekursu no membru Konsellu Superiór Majistratura Judisiál balu hetan ona suspensaun hosi Sr. Afonso Carmona desde Jullu 2026 liu ba.

Deputadu Bankada FRETILIN ne’e hatete, oinsa Konsellu Superiór Majistratura Judisiál bele garante transparensia no ses husi konflitu ba interese bainhira  nia membru ida mos hola parte iha kandidatura nudar Juiz Tribunal Supremu Justisa nian?

Iha sesaun lejislativa kotuk, Sinarai dehan, Bankada FRETILIN  preokupa tebes ho integridade hosi Presidente Tribunal Rekursu atual nian. Bankada RETILIN hare katak prosesu nomeasaun Sr. Afonso Carmona nudar Presidente Tribunal Rekursu nian ne’e la lejitimu no inkonstitusional,  tanba, Tribunal Rekursu nia akordaun iha 31 de julho de 2025  declara ho forsa obrigatoriu jeral katak alterasaun ba Lei Organizasaun Judisiariu ne’ebe uza hodi hili Juiz Afonso Carmona hodi sai Presidente Tribunal Rekursu ne’e inkonstitusional.

 

“Maske nune’e, Sr. Carmona kontinua la konsidera no lahalo tuir desizaun Tribunal Rekursu nian ida ne’e. Nia kontinua lidera Tribunal Rekursu no  Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian, no iha potensia boot ba nia atu uza Konsellu hodi hili nia an atu sai futuru Juiz Tribunal Supremu Justisa nian. Bankada Fretilin nia preokupasaun mak, oinsa ema ida ne’ebe la halo tuir desizaun Tribunal nian bele fo garantia atu aplika lei ida ne’ebe los iha futuru? ,” dehan Sinarai

 

Deputadu opozisaun ne’e mós preokupa ho figura ka kandidatu seluk ba juiz Tribunal Supremu hanesan Francisco Ly Nicolau, ne’ebe antes semana kotuk ne’e sei asumi kargu nudar Vice Presidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiál.

“Preokupa ho nia kandidatura tanba nia iha defisiensia iha integridade nudar jurista ida. Sr. Francisco Ly Nicolau ne’e deskonfia iha ligasaun ho Chief Executive Officer ba Core Management Corporation (CMC), Dr. Ken Lim aka Lim Zhao Qi, ne’ebe relatoriu ONU nian iha tinan kotuk deskreve sai nudar ema ka membru ida hosi rede krime organizadu ne’ebe halo operasaun iha Timor-Leste,” dehan Sinarai.

Iha Semana kotuk, Deputadu Sinarai dehan, iha  ema ida halo keixa ka denuncia ida ba iha komisaun ba rekrutamentu ba juizes Tribunal supreme katak Francisco Ly Nicolau iha ligasaun ho negosiu empreza ida ne’ebe iha ligasaun ho membru Governu ida nia famili2a no mos rede mafia Dr. Ken Lim nian iha Oecusse. 

Denuncia ida nee revela sai katak Francisco Ly Nicolau iha potensia komete konflitu ba interese, tanba nia mak responsavel ba kontratu legal sira hosi parte estadu Timor-Leste nian konaba projeitu investimentu estranjeiru sira nian iha Oecusse durante mandatu Presidente RAEOA, Sr. Rogerio Tiago Lobato.

Denuncia ne’e hateten mos katak, depois Sr. Rogerio Tiago Lobato nia mandatu hotu ona, Sr. Francisco Ly Nicolau mos la kontinua nia servisu hanesan assessor legal iha RAEOA, maibe sai fali advogadu ba Dr. Ken Lim nian hodi kontra fila fali ita nia estadu Timor-Leste. Ne’e bele sai evidensia ida katak rede mafia sira kaptura tiha ona jurista sira atu servisu ba interesse negosiu grupu krime organizadu ka mafia sira nian.

Informasaun sira konaba kandidatu ida ne’e nia track record halo Bankada Fretilin preokupa teb-tebes ba independensia Tribunal Supremu Justisa nia servisu iha futuru, espesialmente bainhira nia juizes sira labele apresenta integridade ne’ebe as iha nia desenpenhu servisu profesional, incluindu la hetan legitimidade juridico hosi Lei no Konstituisaun RDTL.

Bankada FRETILIN hanoin katak Ministeriu Publiku no mos Komisaun Anti Korrupsaun presiza halo investigasaun ne’ebe klean liu hasoru assessor ka jerente principal sira iha Oecusse, liu-liu Sr. Francisco Ly Nicolau konaba utilizasaun kargu formal estadu nian hodi fasilita negosiu no operasaun rede krime organizadu sira iha Timor-Leste. Nee korrupsaun ida, maibe mos hanesan traisaun hasoru nasaun soberanu.

Aleinde ne’e, Bankada Fretilin hakarak husu ba Komisaun ba rekrutamentu Juizes Tribunal Supremu Justisa nian atu halo “due diligence” ida ne’ebe klean ba kandidatu sira, liu-liu ba sira nia nivel akademiku, halo avaliasaun ba kandidatu sira nia konesimentu no esperiensia servisu legal sira, halo avaliasaun ba sira nia konduta ba etika no profesionalismu nian, no mos halo avaliasaun ba sira nia rejistu criminal no konflitu ba interese nian.

Fretilin hanoin katak ita labele husik ema ho falta integridade, falta legitimidade no mos ema ne’ebe envolve ona iha negosiu krime organizadu nian hodi lidera ita nia sistema judisiariu sira, espesialmente iha Tribunal ho ierarkia ida ne’ebe as liu iha Timor-Leste.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Senin, 21 September 2026

“PENSAMENTU KRITIKU LA’ÓS INIMIGU BA ESTADU,”

Cristina R. Costa, Reprezentante Povu husi Bankada FRETILIN husu investiga aktu ‘bandalismu’ komete husi Sekretáriu Estadu Asuntu Topomonia no Organizasaun Urbana (SEATOU) ne’ebé halo atake hasoru Estudante no Juventude sira iha Fundação Oriente  bainhira halo aktividade literária no kultura iha semana kotuk.

Kestaun ne’e, Deputada FRETILIN ne’e foti  iha plenária Parlamentu Nasionál loron 22 Setembru 2026.

“Insidente ne’ebé akontese iha Fundação Oriente, durante atividade literária no kulturál ne’ebé organiza hosi juventude no sociedade sivíl.  Ita nota partisipante sira perseguidu no hetan atake físiku, no alegasaun katak ema balun ne’ebé liga ho servisu SEATOU envolve iha akontesimentu ne’e,” deklara Reprezentante Povu ne’e.

Hanesan reprezenta povu ejizé alegasaun tenki investiga, la’ós julga antes prova. Tanba alegasaun sira-ne’e sériu ,deskonfia insidente ne’e akontese tanba deit livru ne’ebé kritika governu.

 “Hau husu Governu atu garante investigasaun independente, transparente no imparsiál, atu hatene saida mak akontese no sé mak responsavél. Ita bele la konkorda ho livru ida. Ita bele la konkorda ho ideia ida,”

Reprezentante povu ne’e,governu ida ne’e labele alergia ho kritika, no labele responde  públiku nia kritika ho violensia, labele uza instrument estadu hanesan PNTL ho F-FDTL hodi halo opresaun hasoru povu.

“Ita bele la konkorda ho mensajen polítika ida. Maibé ita la bele responde ba ideia ho violénsia. Iha democracia, ita responde ba ideia ho ideia; ba kritika ho diálogu; no ba dezakordu ho lei,”

Hanesan reprezentante povu  hatete, juventude Timor-Leste presiza espasu atu lee, aprende, debate, hanoin kritiku no husu pergunta.

“ Pensamentu kritiku la’ós inimigu ba Estadu. Pensamentu kritiku mak parte husi democracia maduru. Tanba ne’e, hau husu ba Governu atu tau atensaun seriu ba asuntu refere,” deklara Deputada  Cristina.

𝖥𝖱𝖤𝖳𝖨𝖫𝖨𝖭 𝖫𝖠 𝖳𝖮𝖫𝖤𝖱𝖠 𝖬𝖠𝖥𝖨𝖠 𝖨𝖭𝖵𝖠𝖣𝖤 𝖳𝖨𝖬𝖮𝖱- 𝖫𝖤𝖲𝖳𝖤

 

“Toleransia zero ba Invazaun Mafia (iha Timor-Leste),” dehan Mari Alkatiri bainhira halo abertura ba VI Konferensia regional Oecusse loron 19 Setembru 2026.
Fundador RDTL ne’e dehan, FRETILIN mós la tolera ho IX governu tanba loke dalan atu mafia tama iha Timor-Leste, depois buka atu fó salah ema seluk ne’ebé agora la ukun.
Semak salah, sira ne’ebe ukun la hatene satan ema a’at sira (mafia) ne’e atu tama iha ita nia rain mak salah , sira ne’ebe ukun sai fali aliadu ba ema at sira,nemak salah,” dehan Mari Alkatiri.
Ba kuadru no militantes FRETILIN Oecusse, Dr. Mari Alkatiri hatete, IX Governu failla atu kontinua planu Zona Espesiál Economia Sosiál Merkadu (ZEESM) nune’e depois CNRT no PD ukun lori Oecusse fila ba kotuk.
“ Ita hakarak halo diak ba rai ida ne’e, ema balun mai sobu, (ZEESM) referensia diak ida ba nasaun ema balun mai sobu, dehan Dr. Mari Alkatiri iha nia intervensaun.
Ohin loron povu Oecusse komesa halerik no susar , povu nia produtu la folin iha merkadu, osan la serkula iha povu nia liman maibé mafia mak tama barbarak iha Timor-Leste hahu husi Oecusse, iha IX Governu nia ukun.
“Oecusse geografikamente enclave maibé agora enclave ba polítika, enclave ba ekonómia no enclave ba sociál, ita lalao bao in maibé fila ba kotuk,” dehan Dr. Mari Alkatiri.
Iha IX Governu nia ne’ebé CNRT ho PD lidera hatudu Timor-Leste komesa lakon noasaun ba future tanba mafia no korrupsaun mak buras. Tanba ne’e FRETILIN Hakarak sai Alternativa atu hadia, laos atu sai alternansia ba puder deit.
Polítika tuir Dr. Mari Alkatiri katak, laos atu manan deit eleisaun maibé manan eleisaun objetivu saida ba Povu no rai Timor-Leste.
“Manan eleisaun laos atu bosok povu , manan eleisaun laos atu halo opresaun hasoru povu kiik, siklu governasaun ne’e hanoin ba kotuk ho vizaun naruk ba oin. Ita tenki hatene tinan 20 ita atu to’o iha ne’ebe?,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN.

Selasa, 18 Februari 2025

POVU LABELE VITIMA BA DEZENVOLVIMENTO

IX Governu ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão uza razaun dezenvolvimento hodi halo eviksaun ho kruel no dezhumanu, ne’e hatudu deit governu laiha kapasidade atu rejolve problema no hatudu deit karakter ditadura.

Xefe Bankada FRETILIN, Deputadu Aniceto Guterres hatete iha plenária loron 17 Fevereiro 2025, bainhira Deputadu husi Bankada Governu uza razaun dezenvolvimento hodi halo eviksaun.

“Rona liafuan ida eviksaun ba dezenvolvimento! iha Indonesia nia tempo hau rona tiha ona (pengusuran demi pembangunan) agora ita duni sai tiha Indonesia, ita kaer nafatin lisaun a’at ga konseito at Indonesia nian ne’e, afinal das kontas ita nafatin deit, ita la muda ida,” deklara Xefe Bankada FRETILIN.

Iha Indonesia nia ukun, dehan pengusuran demi pembangunan  tamba poder ne’e kon kali kon ho ema riku sira depois hasai ema kiak sira, duni sai ema kiak sira, ida ne’emak agora akontese dadauk iha Timor-Leste iha IX Governu nia ukun.

 “Tamba konseitu ida ne’e konseitu ida ne’ebé hatudo poder nia inkapasidade atu resolve problema, hatudo poder nian karakter ditadura ne’e, ne’e maka agora akontese, ba interese ema riku nian ema kiak sira duni sai hosi sidade, agora ema sira duni sai ne’e sai saida? afinál imi nia interese ne’e ba ema riku deit,”

Deputadu FRETILIN ne’e dehan, atu hasai ema ka duni ema sai hosi nia hela fatin, tengke fó kondisaun, tanba ema sira ne’e munisípiu mai iha Dili atu buka moris, tamba iha munisipio laiha kondisaun tamba Governo sira ne’ebé ukun ne’e laiha plano ba dezenvolvimentu, tenki fó kondisaun, tenki moris diak liu hosi fatin ne’ebé sira hela antes, (fatin ne’ebé Governo hasai ) fó kondisaun para sira bele moris ho dignu hanesan ema riku sira, ne’e maka ema dehan konseito lolos ida ne’ebé dehan atu halo dezenvolvimento maka ida ne’e.

 “Ita kuando halo eviksaun ba dezenvolvimento ne’e ema sira ne’e tenke moris diak liu fali ida antes ne’e, ne’e maka dehan dezenvolvimento, laos dezenvolvimento hamosu fali vitima, ida ne’e maka dehan hatudo ita nia inkapasidade iha ukun atu halo dezenvolvimento, lolos ne’e dezenvolvimento ne’e dezenvolvimento ida que tengke halo ema diak, laos para atu halo at ema, laos para atu halo ema sai vitima, entaun eviksaun hotu atu halo saida, eviksaun ba dezenvolvimento lolos ne’e biar ema hetan eviksaun maibé kiak ka riku hotu-hotu goja hanesan, se laos ida hanesan ne’e dezenvolvimento ne’e diskriminasaun, ne’e ita diskrimina ema riku ho ema kiak, entaun ita bo’ot sira ukun ema riku deit ka?,” 

Minggu, 16 Februari 2025

“IX Governu Fó Prioridade ba Ema Riku Halo Terus ba Povu Ki’ik,”


 Ita nia Konstituisaun RDTL rekoñse direitu fundamentál sidadaun sira nian, liu-liu direitu ba propriedade privada, direitu ba uma no direitu ba meiu ambiente. Direitu fundamentál sira ne’e foin bele hetan bainhira Governu kria ona polítika públika ba ordenamentu territóriu no planeamentu urbanu ida ne’ebe sustentável no inkluzivu ba povu Timor-Leste tomak.

Prinsípiu ida hateten momos tuir Lei nú. 6/2017, Lei báziku kona-ba ordenamentu territóriu, ne’ebe ejize ba Governu hodi tenke halo esforsu tomak atu alkansa dezenvolvimentu ne’ebé sustentável no progressivu ba povu Timor-Leste, liu-liu garante dezenvolvimentu ekonómiku, kriasaun bem-estar sidadaun nian, protesaun ambiente no rekursu naturais, valorizasaun patrimoniu kultural, históriku no relijiozu.

Estadu no povu iha responsabilidade atu kontribui ba konstrusaun sidade ne’ebé organizadu, sustentável no inkluzivu ho baze hosi prinsípiu lulik libertasaun povu nian ne’ebé ema rihun-ba rihun defende ho sira nia terus no sakrifisiu sira durante luta kontra okupasaun no opresaun rezime ditadura Indonézia nian durante 24 anos nia laran.

Bankada FRETILIN hakarak fanun Governu atu labele marginaliza povu Maubere ida ne’e husi benefisiu dezenvolvimentu nasaun ida ne’e nian, hodi fó deit espasu no tratamentu espesiál ba hirak ne’ebe iha kapitál boot, riku no sira ne’ebé iha poder polítiku sira hodi goja Repúblika ida ne’e nia rain no riku-soin sira. 

Desde inísiu, Bankada FRETILIN nota katak iha ezekutivu em pesoa nu’udar Sekretáriu Estadu ba Assuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) nian, hala’o nia asaun eviksaun lá tuir prinsípiu sira ne’ebé estabelese ona iha konstituisaun no lei sira ne’ebé estabelese ona. Povu ki’ik sira fasil hetan eviksaun, hetan duni no bandu atu buka moris no hela iha nia rain rasik, enkuantu sira ne’ebé riku no iha osan kontinua hela no goja ho hakmatek. SEATOU uza forsa Polísia no Militár sira hodi obriga povu sai hosi sira nia fatin sem iha planu reintegrasaun ekonómiku no sosiál, inklui indeminizasaun ne’ebe justu  ba vítima despeju administrativu sira ne’e. 

Buat sira ne’e akontese tambá lá iha padraun fiksu kona-ba instrumentu no orientasaun hosi planeamentu ordenamentu territoriál iha nível nasionál, muito menus planeamentu territoriál iha nível munisípiu sira. IX Governu Konstitusionál hakarak halo dalan luan, halo sidade ne’e furak maibé lá iha planu kona-ba oinsa nia povu sira atu iha uma ida ho nia dimensaun no kondisaun di’ak, moos no konfortu atu bele iha intimidade ba ema ida-idak no privasidade familiár hanesan Konstituisaun RDTL Artigu 58 hateten.

Daudaun ne’e, Governu hahu ona identifikasaun no planu eviksaun ba nia povu sira, la’os iha Dili deit, maibé komesa ona iha munisípiu sira. Bankada FRETILIN husu ba IX Governu atu halo planu ordenamentu ida ne’ebé integradu, sustentável no inkluzivu, no tenke envolve povu iha laran. Povu tenke iha liberdade atu koalia sai nia hanoin kona-ba planu Governu ne’ebé afeita ba sira nia moris, povu tenke hetan informasaun sufisiente sira ne’ebé mai antes no iha prazu tempu no oportunidade ne’ebé nato’on ba sira atu bele muda hela fatin, buka fatin buka moris no fatin ba nia oan sira atu hetan edukasaun ne’ebé di’ak, sira tenke hetan solusaun ne’ebé di’ak no justu hosi Governu ba sira nia fatin foun no livre hosi ameasa hosi autoridade Governu nian, biar sira hela iha rai estadu ka propriedade privadu ema seluk nian, satan sira hela iha sira nia uma rasik ne’ebé sira hari’i ho sira nia kosar ben rasik tuir espíritu  Lei n° 8/2016  artigu 22 kona-ba konsulta públika.

 

Exelénsia Prezidente Parlamentu Nasionál,

Distintu Membrus Parlamentu Nasionál no Sr. Vise-Ministru,

 

Iha fatin ida ne’e, ami hakarak aprezenta iha ne’e situasaun preokupante balu hanesan Komponente Naval F-FDTL no ninian edifísiu iha Hera ne’ebé foin lalais ne’e hetan inundasaun maka’as. Mota besik iha komponente naval simu be’e husi mota seluk, ne’ebé aumenta be’e nia forsa no hamosu inundasaun iha kampaun komponente naval. Dalan atu evita inundasaun iha futuru mak tenke desvia mota ba fatin seluk, maibé depois de fiskalizasaun komisaun parlamentar ba terrenu, ami hetan informasaun katak planu ida ne’e labele hala’o tambá atu desvia mota ida ne’e, mota sei tama ba iha ema importante ida nia propriedade, iha rai ne’e. 

Kazu seluk ne’ebé ami hakarak fahe iha ne’e mos mak iha Becora, planu eviksaun tambá alargamentu dalan ne’e mós desvia ema boot sira no nia família sira nia uma. Prátika ida ne’e hatudu momo’os katak povu ki’ik sira nia rai, uma no moris ne’e lá importante iha IX Governu ida ne’e nia matan kompara ho ema riku sira. Será que, rai ida ne’e ba elites sira mak bele hela ka rai ida ne’e mós ba povu ki’ik sira atu hela?

 Exelénsia sira!

Bankada FRETILIN hakarak deklara katak, importante tebes atu iha planeamentu no ordenamentu territoriál ida ne’ebé sustentável, integradu no inklusivu atu evita despeju forsadu sira ne’ebé viola prinsípiu fundamentál sira ne’ebé konsagra iha Konstituisaun RDTL, espesifikamente iha artigu 44º, Nº. 1 ne’ebé konsagra katak “Ema ida-idak iha direitu atu movimenta no estabelese hela fatin iha ne'ebé deit iha territóriu nasionál” no artigu 54º, Nº. 3 kona-ba rekizisaun no espropriasaun ba utilidade públika so akontese ho indeminizasaun ne’ebé justu, no artigu 58º kona-ba ema hotu-hotu iha direitu ba sira nia án rasik no ba sira nia família, uma ho dimensaun adekuada, iha kondisaun ijiene no konfortu ne’ebé prezerva intimidade pesoál no privasidade familiár.

Tuir UN-Habitat, “despeju forsadu” bele iha impaktu seríu ba individu no komunidade sira, inklui hamosu falta de abrigo, lakon asesu ba nessesidade báziku sira hanesan kuidadus saúde no edukasaun, aumenta pobreza, trauma psikolójiku, perturbasaun sosiál, no diminuisaun iha kualidade moris jerál, ne’ebé dala barak afeta desproporsionalmente ba grupu marzinalijadu sira iha sosiedade sosiál; essensialemente viola direitu umanu ba habitasaun adekuada

Exelénsia Prezidente Parlamentu Nasionál,

Distintu Membru Parlamentu sira no Sr. Vise-Ministru,

Povu iha direitu atu hela metin iha uma sira ne’ebé sira hari’i, tambá ne’e, bainhira hasai família ida husi sira nia hela fatin ida, Governu tenke kria kondisaun minímu ida hanesan uma temporaria ka kria programa habitasaun atu sira bele integra iha laran. Nune’e, Governu nia programa ordenamentu teritoriál ne’e bele diminui risku sira hasoru nia povu sira. 

Ita hotu sei relembra hikas liafuan husi atuál Primeiru-Ministru Jose Alexandre Xanana Gusmão iha nia aktu atu impede despeju administrativu husi tribunal ba família hitu (7) iha Becora “Hasai ema sira ne’e atu ba tau iha ne’ebé?”.

Bankada FRETILIN defende tratamentu hanesan ba sidadaun hotu-hotu, maski nune’e, ami mós eziji katak iha kazu balun sira tenke hetan tratamentu diferensiadu. Ami sita fraze husi sosiologu portugés, Boaventura Sousa Santos ne’ebé temi “Ita iha direitu atu sai hanesan bainhira ita nia diferensa halo ita sai inferiór; no ita iha direitu atu sai diferente bainhira ita nia igualdade halo ita sai diferente. Tambá ne'e maka presiza igualdade ida ne'ebé rekoñese diferensa sira no diferensa ida ne'ebé la prodúz, la fó-han ka reprodúz dezigualdade sira.” 

Exelénsia Prezidente Parlamentu Nasionál,

Distintu Membrus Parlamentu no Sr. Vise-Ministru,

Bankada FRETILIN dala ida tan hakarak estadu ida ne’e tenke luta maka’as atu hatu’ur sosiedade ida ne’ebé bezeia ba valores justisa sosiál, progresu no dezenvolvimentu partisipativu no sustentável. Tambá ne’e ami kondena maka’as asaun despeju forsadu ne’e, liu-liu kona-ba tratamentu ne’ebé deziguál ba sidadaun sira ne’ebé sofre husi atuasaun SEATOU nian.

Loron hirak ikus ne’e ita hare’e notisias deklarasaun populasaun afeitadu sira ne’ebé maioria mai ho rendimentu ki’ik katak to’o ohin loron sira seidauk hetan indeminizasaun husi estadu hanesan promete ona. Realidade ne’e komprova faktu ne’ebé hatete defende husi UN-habitat, katak iha prosesu eviksaun, ema sira ne’ebé hetan prejuizu no sofre maka’as liu mak sira ho rendimentu ne’ebé ki’ik.

Bankada FRETILIN lamenta ho SEATOU ne’ebe duni ona ema, maibé seidauk selu indeminizasaun,  lá hatene kria kondisaun nessesáriu ba re-alojamentu ka reintegrasaun ba vítima sira, liu-liu labarik kikoan no inan isin rua sira. Ami hare’e katak bainhira SEATOU lá kria kondisaun sira hanesan ami temin iha leten, maka ita sei husik povu barak mak sai vítima iha asaun eviksaun sira iha futuru. LEI NO 8/2016  EXPROPRIAÇÃO POR UTILIDADE PÚBLICA, Artigu 21 kona-ba Estudo de impacto social e plano de realojamento, husu atu Governu antes implementa nia planu eviksaun, tenke halo: Estudu kona-ba impaktu sosiál ho objetivu atu identifika konsekuénsia pozitiva no negativa sira ba ema-interessadu nia moris, ne’ebé hamosu tambá espropriasaun.

Planu realojamentu nu’udar planu asaun ida ne’ebé estabelese prosedimentu hodi hakma’an efeitu kontráriu no fó kompensasaun ba buat hirak ne’ebé ema-interessadu lakon tambá esproriasaun.

Exelénsia sira!

Iha fatin ida ne’e, ami hakarak hatudu iha ne’e istória susesu rua bainhira buat hotu funsiona ho planeamentu integradu no koordenadu, hanesan referénsia ne’ebé SEATOU bele uza atu dignifika ita nia povu Mauberes:

Sidade Helsinki adota polítika ida ba tempu naruk ne'ebé hanaran "Helsinki Hometown" iha 2016, hodi promove no fornese mistura ida ne'ebé ekilibradu hosi uma sira hodi hatan ba nessesidade no situasaun moris nian ne'ebé la hanesan. Objetivu prinsipál ida maka atu kria bairu sira ne'ebé kahur iha sidade laran tomak. Ida ne'e mos estabelese alvu sira ba produsaun uma nian ne'ebé iha no aluga iha merkadu sira ne'ebé reguladu no lá reguladu. Husi uma 6,000 ne'ebé maka prodúz kada tinan, pursentu 25 maka uma aluga nian ne'ebé hetan subsídiu no reguladu no pursentu 30 maka uma propriedade nian ne'ebé lá hetan subsídiu maibé reguladu, ne'ebé nia folin no kualidade hetan kontrolu. 

Sidade Medellin, sidade boot daruak iha Kolómbia, hili ona polítika ida "Halo buat ne'ebé diak liu ba ema kiak sira", ne'ebé signifika katak foka ba mudansa moris hosi ema sira ne'ebé presiza liu, nessesidade atu hari’i "fatin sira" no la’os de'it "espasu sira".

Fatin ne'e presupoin ezisténsia hosi signifikadu ida, enkuantu espasu ne'e hanesan deit infraestrutura rasik, implementasaun hosi medida sira urbanizmu sosial nian iha Medellín halo ho maneira ida ne'ebé artikuladu kompletamente entre frente polítika públika oi-oin no projetu intervensaun sosiál sira presiza kontribui hodi lori asesu no dignidade ba ema sira.

Ikus liu, Bankada FRETILIN ezije atu SEATOU opta ba meius komunikasaun permanente, aprosimasaun, dialógu atu nune’e eviksaun la’o ho dame sem sofrimentu no mudansa, reintegrasaun no povu nia moris la hetan mudansa radikal no prosesu dezenvolvimentu sei akontese tuir dalan ne’ebé justu no ekilibradu ho modu sustentável no reziliénte.

 

Obrigadu!

Deputadu Deklarante

Jose da Cruz

 17/02/2025

Rabu, 13 Desember 2023

RAMOS HORTA HUSU OSAN ESTADU $100 MILL ATU HALO VIAJEN PRIVADU

Prezidente Repúblika José Ramos Horta husu osan $100.000 dollar Amerikanu hodi halo aktividade privadu Laureadu Noble da Paz nian.

 

Liu husi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024, Prezidente Repúblika José Ramos Horta husu osan $100.000 aloka iha programa dezenvolvimentu komunikasaun institusionál  Governu , iha aktividade foun ida ne’ebé iha relasaun ho Laureadu Noble da Paz para halo viagen ba liur.

 


Ramos Horta hanesan Xefe Estadu dala barak nia hetan konvite husi liur no dala barak mós nia lao gasta osan Estadu nian hodi buka oin iha liur, agora iha OJE 2024 hakarak uza tan osan Estadu nian hodi halo viagen privadu.