FRETILIN
liu husi Bankada iha Parlamentu Nasionál preokupa makás tanba tinan ida resin
ona seidauk iha prosesu ruma hasoru membru governu sira ne’ebé naran sita momos
iha relatóriu ONU nian involve iha rede
mafia.
Situasaun
ne’e akontese tanba rede mafia inflitra tama ona iha sistema justisa Timor-Leste.
Tanba tinan ida ona, PNTL sira halo
servisu maka’as hodi desmantela rede operasaun krime organizadu nian iha
Timor-Leste. semana-semana públiku hare
no rona no hare iha notisia katak polisia sira buska ema estranjeiru lubuk
ne’ebe halo atividade burla informatika ka nauk no fase osan iha Timor-Leste
atraves scam center.
Até
relatoriu independente husi Nasoens Unidas nian, The Guardian, OCCRP, incluindo
manifesto ne’ebe hakerek hosi Ministro Senior ida hakerek momos oinsa offisiais
korruptor sira, incluindo ema bo’ot sira balu mak loke dalan ba rede krime
organizadu sira hodi tama mai iha Timor-Leste.
“Tinan
ida ona, laiha prosesu ka investigasaun ne’ebe polisia, Ministeriu Publiku,
Tribunal ka instituisaun sira hanesan Komisaun ba Anti Korrupsau halo hasoru offisiais korruptores ka membru Governu
sira ne’ebe relatoriu sira ne’e refere ba,” deklara Deputadu Sinarai iha
plenária loron 05/10/26.
Sinarai
salente katak, kriminozu sira hanesan Arnolfo Teves, Lin Xiao Fan, Steven
Admijojo, ka Lim Zhiao Qi alias Dr.Ken Lim ne’e livremente hasoru ka halo belun
ho figura bo’ot sira iha rai laran. No informasaun sira ne’e laos segredu ida,
maibé tanba sa mak laiha prosesu legal ida hodi hasoru membru Governu ka sira
nia familia ka offisiais nivél alto estadu nian ne’ebé kolabora ho mafia sira
ne’e?
“Afinál
rede mafia ne’e tama klean liu ona iha ita nia sistema estadu nian, sira
kontrola hotu ona poder estadu nian tomak atraves ligasaun metin ho figura bo’ot
sira balu ne’ebé ukun hela iha Timor-Leste,” deklara Sinarai.
Polisia
desmantela scam center iha fat-fatin, no hanesan la hotu deit, balu polisia
buska iha membru Governu nia familia nia fatin negosiu sira, hotel no uma ema
konhesidu sira. Buat sira ne’e hatudu katak rede ne’e metin no forte tebes
duni, no iha posibilidade bo’ot hodi envolve ona poder estadu iha laran hodi
proteze sira.
“Tribunal
ne’ebé ita hotu fiar hodi defende interese soberania estadu no povu,mos sai ona
fatin ba operasaun rede mafia nian. Manobra kazu, manipulasaun prosesu
julgamentu no utilizasaun poder sira hodi nomeia ka transfere juizes sira nudar
indikasaun forte kona-ba oinsa mafia sira hahu ona volante ita nia Tribunal ba
sira nia interesse,” dehan Sinarai.
Karta
ida husi Juiz sira ba Primeiru Ministru, ne’ebé públika sai hosi media nasional
sira, sita hela oinsa Tribunal Timor-Leste sai sabraut loos ona, no dook ona
hosi mandatu ida ne’ebé Konstituisaun fó, katak Tribunál sira maka órgaun
soberania ho kompeténsia atu hala’o justisa hodi povu nia naran, maibé tanba
penetrasaun hosi rede mafia nian, nune’e Tribunal mos lakon tiha ona nia
soberania no independensia.
“Ita
nia seitor Justisa sai sabraut los, tanba lidera hosi ema sira ne’ebe
inkompetente, lidera hosi ema sira balu ne’ebe relatoriu ONU no jornal The
Guardian refere katak sira nia familia mak sai nudar intermediariu ba negosiu
ka operasaun sira mafia nian iha Timor-Leste,” dehan Sinarai.
Daudauk
ne’e,Sinarai dehan, públiku hahu hare ka kestiona oinsa rede mafia sira bele
penetra ka interfere ba prosesu sira hodi hili ema ida hodi bele lidera seitor
justisa iha Timor-Leste. Osan ho poder halo tiha lider sira ne’ebé povu no
Konstituisaun fo fiar hodi administra rai ne’e haluha tiha sakrifisiu bo’ot
povu Maubere nian ba ukun rasik an.
Objetivu
hosi mafia sira nia penetrasaun ne’e simplesmente hakarak Tribunal ida ne’ebé
sei la halo prosesu julgamentu hasoru sira nia ema ka offisiais ka membru
Governu ne’ebé aliadu ho sira, atu laiha prokurador ida ne’ebé bele brani hodi
foti keixa hasoru sira desmantela totál sira nia negosiu sira hanesan lavagem
de dinheiro, trafiku humanu no krime sira seluk.
Mafia
sira, tuir Sinarai katak, hakarak Tribunal ne’e hamrik deit, halo servisu
lor-loron maibé tenke lidera hosi juizes ka prokuradores sira ne’ebé fasil ba
sira hodi kontrola.
Nia
konsekuensia mak, Tribunal laiha ona integridade no soberanu hodi hatur justisa
ne’ebé loloos, no halo povu sira labele hetan justisa, no mos halo povu lakon
tiha valores ukun rasik-an nian.
Offisiais
korruptores ne’ebé aliadu ho mafia sira sei livre hosi investigasaun, akuzasaun
no julgamentu hosi Tribunal, enkuantu ema sira ne’ebe iha integridade no hamrik
metin hodi luta kontra operasaun mafia sei hetan kriminalizasaun, hasoru
akuzasaun falsa, no ikus mai sira sei hetan detensaun ne’ebé la justu.
“Violasaun
direitus Humanus sei maka’as tanba juizes no prokurador sira la hakruuk ona ba
Konstituisaun, maibé hakruuk deit ba patraun mafia sira nia osan no orientasaun,”
Ne’e
laos akuzasaun, mais ida ne’e alerta ida husi bankada Parlamentar ida ne’ebé
preoukupa teb-tebes ba situasaun sira ne’ebé ita nia seitor justisa enfrenta
daudauk. Bankada Fretilin preokupa tanba
Konstituisaun hateten momos katak Tribunál sira labele halo ukun ka norma
ne’ebé kontra Lei-Inan eh PRINSÍPIU sira-ne'ebé konsagra iha nia laran.
Nune’e,
Bankada FRETILIN fó ami nia hanoin ba Presidente da Repúblika atu uza nia
kompetensia Konstitusionál hodi avalia fila fali nia nomeiasaun ba Presidente
Tribunal Rekurus no Procurador Geral da Republica ne’ebé laiha legitimidade
juridico no halo servisu sira ne’ebé la professionál no independente.
Bankada
FRETILIN, liu husi Deputadu Sinarai, mós husu ba Konsellu Superior Magistratura
Judisial atu halo Ação Disciplinar liu hosi halo inquéritos ba
magistrados judiciais ne’ebe uza sira nia poder hodi interfere ba prosesu
julgamentu no hatun integridade no soberania tribunal nian, incluindo aplicação
de sanções ba infrações profissionais ou éticas graves ne’ebé komete hosi ema bo’ot
balu iha Tribunal.
Ba
públiku tomak, FRETILIN alerta atu hahu
hametin filheira hodi defende integridade Tribunal nian hosi ema laran at sira
nia interesse, tau matan ba prosesu sira rekrutamentu Juizes Tribunal Rekursu
no mos Tribunal Supremu Justisa nian atu bele garante Tribunal ida ne’ebe mos
no kredivel.






