Senin, 28 September 2026

FRETILIN PREOKUPA INTERVENSAUN POLÍTIKA IHA TRIBUNAL

FRETILIN liu husi nia reprezentante Povu iha Parlamentu Nasion’al preokupa intervensaun polítika iha seitór justisa hodi hamihis independensia juiz sira nian bainhira tesi lia iha Tribunal.

Iha plenária Parlamentu Nasionál loron 29 Setembru 2026, liu husi nia deklarasaun katak, iha  semana ida liu ba, media nasionál sira públika sai sira nia notisia katak iha ema boot balu iha Tribunal Distrital Dili nian mak ba halo fali intervensaun ba juiz ida nia servisu durante prosesu julgamentu ida. Informasaun ida ne’e hetan konfirmasaun duni hosi Presidente Tribunal Rekursu Sr. Afonso Carmona ne’ebé koalia sai iha média nasionál sira katak nia rekoñese duni iha intervensaun hosi ema bo’ot balu iha Tribunal Distrital Dili ba iha prosesu julgamentu ida.

“Bankada Fretilin preokupa teb-tebes tanba intervensaun ba servisu juiz nian hodi tesi lia ne’e, hamiis tiha independensia Tibunal nian. Ita hotu hatene katak Intervensaun ba desizaun Tribunal nian ne’e viola tiha Artigu 121 Konstituisaun RDTL ne’ebé hateten katak Wainhira hala'o sira-nia knaar, juís sira independente no sira bele halo tuir de'it buat ne’ebé iha Lei-Inan, lei-oan no mós tuir sira-nia konxiénsia,” deklara Sinarai.

Bankada FRETILIN, tuir Deputadu Sinarai hare katak intervensaun ba desizaun Tribunal ida ne’e la ses hosi interese hosi ema laran at sira balu ne’ebe durante ne’e hakarak kontrola  Tribunal no seitor judiciariu nian ba sira nia interese.

“Ita bele hahu hosi Nomeasaun ba Presidente Tribunal Rekursu ne’ebe la tuir lei, konflitu ba interesse hosi ema balu iha Konsellu Superior Magistratura iha relasaun ho estabelesimentu Tribunal Supremu Justisa no mos falta integridade hosi ema balu iha Tribunal nudar hun hosi problema ida ne’e,” katak Sinarai.

Iha deklarasaun, Sinarai sita katak intervensaun ba servisu juiz ida nian iha Tribunal ne’e hanesan buat seriu no perigosu ida tanba hatudu momoos iha violasaun ba lei no regula ona iha ita nia Kodigu Penál ne’ebé hateten katak ne’e nudar krime usurpação de poder, abuso de poder, coação sobre magistrado e oficial de justiça  no mos prevaricação magsitrado.

“Interesante liu mak, iha 15 de setembro de 2026, Presidente Konsellu Superior Magistratura Judisial nian, Sr. Afonso Carmona, fó sai deliberasaun Konsellu nian hodi halo transferensia juiz sira sem konsentimentu hakerek husi juis, ka bazeia ba razaun esepsionál relasiona ho interese públiku nian ne'ebé tenke esplika ka komunika prévia ba juis relevante sira. Aleinde ne’e, tranferensia ne’e mos la respeita garantia juis nia inamovibilidade hanesan Estatutu Majistradu Judisial nian hateten,” dehan Sinarai.

Desizaun Konsellu Superio Magistratura Judisial ne’e la hatudu vontade ida hodi organiza servisu magistrados judisiais sira, ka promover juiz sira iha Timor-Leste hanesan Lei hateten maibé hanesan fali uza poder sira hodi hases tiha juiz sira ho prestasaun diak sira hosi Tribunal Dili ba fali Tribunal Distrital seluk hodi nune’e hafasil kontrolu no intervensaun política no interesse ema balu nian, espesialmente iha Tribunal Dili.

“Ami mos rona katak iha ona reklamasaun hosi juiz sira balun hodi kontesta ba deliberasaun ne’ebe Konsellu Superior Magistratura Judisial halo ba sira, no ami espera katak iha tempu badak Konsellu sei servisu hodi resolve problema ida ne’e ho lalaios atu labele prejudika  ba sidadaun sira nia direitu asesu,” dehan Sinarai.

Biar Tribunal nudar orgaun soberanu ida ne’ebe halao nia servisu ho independente, maibé FRETILIN tuir Deputadu Sinarai hakarak bolu atensaun ba Timor-oan  hotu katak independensia ne’e kona-ba tesi lia ho konxiensia tuir lei haruka ho objetivu ida hodi hametin justisa ba ema hotu, no laos atu uza fila fali kompetensia orgaun soberanu ida ne’e hodi ba fali proteze interesse seluk sira ne’ebé ikus mai sei hamiis integridade no hamenus konfiansa públiku nian ba  sistema Tribunal rasik.

“Iha oportunidade ida ne’e, Bankada FRETILIN hakarak bolu atensaun ba ita nia membru Konsellu Superior Magistratura Judisial sira atu halo servisu ho integridade hodi prosesa no investiga ba autor judiciariu ida ne’ebe halo fali intervensaun ba servisu Juiz ida nian, hodi nune’e, ita bele lori fila fali naran diak no konfiansa povu nian ba ita nia Tribunal sira. Ikus liu, Bankada Fretilin mos husu atu Konsellu Superior magristratura Judisial atu resolve lalais problema transferensia juiz sira nian tuir dalan loos no justu nian tuir ita nia lei haruka,” Katak Sinarai.

Minggu, 27 September 2026

KONFLITU INTERESE IHA PROSESU REKRUTAMENTU JUIZ SUPREMU TRIBUNAL REKRUSU!

Konflitu interese sei akontese  iha prosesu rekrutamentu juiz tribunal supremu justisa  bainhira Prezidente Tribunal Rekrusu Afonso Carmona hanesan Prezidente Konsellu Superior Magistratura Judisiál la rejigna án sei mosu konflitu interese tanba nia sei hili nia an rasik.

Liu husi deklarasaun políitka Bankada FRETILIN iha loron 28 Setembru 2026, Deputada Florentino Ximenes ‘Sinarai” hatete, ejee mekanismu  ida  klaru atu garante katak membru sira ne’ebé iha interese diretu ka indiretu iha kandidatura ba kargu juiz Tribunal Supremu Justisa, la bele partisipa iha desizaun ne’ebé bele afeta sira nia kandidatura.

“Daudauk ne’e, Sr. Afonso Carmona hanesan Presidente Tribunal Rekursu no Presidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian mos aplika ba kargu juiz Tribunal Supremu ida ne’e. Maske nudar aplikante ida, nia kontinua assume kargu iha Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian to ohin loron. Sr. Afonso Carmona sei faz parte hosi Konsellu ida ne’ebe sei nomeia nia an rasik nudar juiz ba Tribunal Supremu,” deklara Sinarai.

Iha parte seluk, Sr. Afonso Carmona nia Vice Presidente iha Konsellu Superiór Majistratura Judisiál, Sr. Francisco Ly Nicolau mos nafatin assume nia kargu durante prosesu aplikasaun no selesaun dokumentu hotu tiha mak foin hetan troka iha fim de semana kotuk ne’e, hafoin iha protestu lubuk hosi Sosiedade Sivil sira, enkuantu kandidatu sira seluk ne’ebe daudauk ne’e haknaar an hanesan juizes Tribunal Rekursu no membru Konsellu Superiór Majistratura Judisiál balu hetan ona suspensaun hosi Sr. Afonso Carmona desde Jullu 2026 liu ba.

Deputadu Bankada FRETILIN ne’e hatete, oinsa Konsellu Superiór Majistratura Judisiál bele garante transparensia no ses husi konflitu ba interese bainhira  nia membru ida mos hola parte iha kandidatura nudar Juiz Tribunal Supremu Justisa nian?

Iha sesaun lejislativa kotuk, Sinarai dehan, Bankada FRETILIN  preokupa tebes ho integridade hosi Presidente Tribunal Rekursu atual nian. Bankada RETILIN hare katak prosesu nomeasaun Sr. Afonso Carmona nudar Presidente Tribunal Rekursu nian ne’e la lejitimu no inkonstitusional,  tanba, Tribunal Rekursu nia akordaun iha 31 de julho de 2025  declara ho forsa obrigatoriu jeral katak alterasaun ba Lei Organizasaun Judisiariu ne’ebe uza hodi hili Juiz Afonso Carmona hodi sai Presidente Tribunal Rekursu ne’e inkonstitusional.

 

“Maske nune’e, Sr. Carmona kontinua la konsidera no lahalo tuir desizaun Tribunal Rekursu nian ida ne’e. Nia kontinua lidera Tribunal Rekursu no  Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian, no iha potensia boot ba nia atu uza Konsellu hodi hili nia an atu sai futuru Juiz Tribunal Supremu Justisa nian. Bankada Fretilin nia preokupasaun mak, oinsa ema ida ne’ebe la halo tuir desizaun Tribunal nian bele fo garantia atu aplika lei ida ne’ebe los iha futuru? ,” dehan Sinarai

 

Deputadu opozisaun ne’e mós preokupa ho figura ka kandidatu seluk ba juiz Tribunal Supremu hanesan Francisco Ly Nicolau, ne’ebe antes semana kotuk ne’e sei asumi kargu nudar Vice Presidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiál.

“Preokupa ho nia kandidatura tanba nia iha defisiensia iha integridade nudar jurista ida. Sr. Francisco Ly Nicolau ne’e deskonfia iha ligasaun ho Chief Executive Officer ba Core Management Corporation (CMC), Dr. Ken Lim aka Lim Zhao Qi, ne’ebe relatoriu ONU nian iha tinan kotuk deskreve sai nudar ema ka membru ida hosi rede krime organizadu ne’ebe halo operasaun iha Timor-Leste,” dehan Sinarai.

Iha Semana kotuk, Deputadu Sinarai dehan, iha  ema ida halo keixa ka denuncia ida ba iha komisaun ba rekrutamentu ba juizes Tribunal supreme katak Francisco Ly Nicolau iha ligasaun ho negosiu empreza ida ne’ebe iha ligasaun ho membru Governu ida nia famili2a no mos rede mafia Dr. Ken Lim nian iha Oecusse. 

Denuncia ida nee revela sai katak Francisco Ly Nicolau iha potensia komete konflitu ba interese, tanba nia mak responsavel ba kontratu legal sira hosi parte estadu Timor-Leste nian konaba projeitu investimentu estranjeiru sira nian iha Oecusse durante mandatu Presidente RAEOA, Sr. Rogerio Tiago Lobato.

Denuncia ne’e hateten mos katak, depois Sr. Rogerio Tiago Lobato nia mandatu hotu ona, Sr. Francisco Ly Nicolau mos la kontinua nia servisu hanesan assessor legal iha RAEOA, maibe sai fali advogadu ba Dr. Ken Lim nian hodi kontra fila fali ita nia estadu Timor-Leste. Ne’e bele sai evidensia ida katak rede mafia sira kaptura tiha ona jurista sira atu servisu ba interesse negosiu grupu krime organizadu ka mafia sira nian.

Informasaun sira konaba kandidatu ida ne’e nia track record halo Bankada Fretilin preokupa teb-tebes ba independensia Tribunal Supremu Justisa nia servisu iha futuru, espesialmente bainhira nia juizes sira labele apresenta integridade ne’ebe as iha nia desenpenhu servisu profesional, incluindu la hetan legitimidade juridico hosi Lei no Konstituisaun RDTL.

Bankada FRETILIN hanoin katak Ministeriu Publiku no mos Komisaun Anti Korrupsaun presiza halo investigasaun ne’ebe klean liu hasoru assessor ka jerente principal sira iha Oecusse, liu-liu Sr. Francisco Ly Nicolau konaba utilizasaun kargu formal estadu nian hodi fasilita negosiu no operasaun rede krime organizadu sira iha Timor-Leste. Nee korrupsaun ida, maibe mos hanesan traisaun hasoru nasaun soberanu.

Aleinde ne’e, Bankada Fretilin hakarak husu ba Komisaun ba rekrutamentu Juizes Tribunal Supremu Justisa nian atu halo “due diligence” ida ne’ebe klean ba kandidatu sira, liu-liu ba sira nia nivel akademiku, halo avaliasaun ba kandidatu sira nia konesimentu no esperiensia servisu legal sira, halo avaliasaun ba sira nia konduta ba etika no profesionalismu nian, no mos halo avaliasaun ba sira nia rejistu criminal no konflitu ba interese nian.

Fretilin hanoin katak ita labele husik ema ho falta integridade, falta legitimidade no mos ema ne’ebe envolve ona iha negosiu krime organizadu nian hodi lidera ita nia sistema judisiariu sira, espesialmente iha Tribunal ho ierarkia ida ne’ebe as liu iha Timor-Leste.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Senin, 21 September 2026

“PENSAMENTU KRITIKU LA’ÓS INIMIGU BA ESTADU,”

Cristina R. Costa, Reprezentante Povu husi Bankada FRETILIN husu investiga aktu ‘bandalismu’ komete husi Sekretáriu Estadu Asuntu Topomonia no Organizasaun Urbana (SEATOU) ne’ebé halo atake hasoru Estudante no Juventude sira iha Fundação Oriente  bainhira halo aktividade literária no kultura iha semana kotuk.

Kestaun ne’e, Deputada FRETILIN ne’e foti  iha plenária Parlamentu Nasionál loron 22 Setembru 2026.

“Insidente ne’ebé akontese iha Fundação Oriente, durante atividade literária no kulturál ne’ebé organiza hosi juventude no sociedade sivíl.  Ita nota partisipante sira perseguidu no hetan atake físiku, no alegasaun katak ema balun ne’ebé liga ho servisu SEATOU envolve iha akontesimentu ne’e,” deklara Reprezentante Povu ne’e.

Hanesan reprezenta povu ejizé alegasaun tenki investiga, la’ós julga antes prova. Tanba alegasaun sira-ne’e sériu ,deskonfia insidente ne’e akontese tanba deit livru ne’ebé kritika governu.

 “Hau husu Governu atu garante investigasaun independente, transparente no imparsiál, atu hatene saida mak akontese no sé mak responsavél. Ita bele la konkorda ho livru ida. Ita bele la konkorda ho ideia ida,”

Reprezentante povu ne’e,governu ida ne’e labele alergia ho kritika, no labele responde  públiku nia kritika ho violensia, labele uza instrument estadu hanesan PNTL ho F-FDTL hodi halo opresaun hasoru povu.

“Ita bele la konkorda ho mensajen polítika ida. Maibé ita la bele responde ba ideia ho violénsia. Iha democracia, ita responde ba ideia ho ideia; ba kritika ho diálogu; no ba dezakordu ho lei,”

Hanesan reprezentante povu  hatete, juventude Timor-Leste presiza espasu atu lee, aprende, debate, hanoin kritiku no husu pergunta.

“ Pensamentu kritiku la’ós inimigu ba Estadu. Pensamentu kritiku mak parte husi democracia maduru. Tanba ne’e, hau husu ba Governu atu tau atensaun seriu ba asuntu refere,” deklara Deputada  Cristina.

𝖥𝖱𝖤𝖳𝖨𝖫𝖨𝖭 𝖫𝖠 𝖳𝖮𝖫𝖤𝖱𝖠 𝖬𝖠𝖥𝖨𝖠 𝖨𝖭𝖵𝖠𝖣𝖤 𝖳𝖨𝖬𝖮𝖱- 𝖫𝖤𝖲𝖳𝖤

 

“Toleransia zero ba Invazaun Mafia (iha Timor-Leste),” dehan Mari Alkatiri bainhira halo abertura ba VI Konferensia regional Oecusse loron 19 Setembru 2026.
Fundador RDTL ne’e dehan, FRETILIN mós la tolera ho IX governu tanba loke dalan atu mafia tama iha Timor-Leste, depois buka atu fó salah ema seluk ne’ebé agora la ukun.
Semak salah, sira ne’ebe ukun la hatene satan ema a’at sira (mafia) ne’e atu tama iha ita nia rain mak salah , sira ne’ebe ukun sai fali aliadu ba ema at sira,nemak salah,” dehan Mari Alkatiri.
Ba kuadru no militantes FRETILIN Oecusse, Dr. Mari Alkatiri hatete, IX Governu failla atu kontinua planu Zona Espesiál Economia Sosiál Merkadu (ZEESM) nune’e depois CNRT no PD ukun lori Oecusse fila ba kotuk.
“ Ita hakarak halo diak ba rai ida ne’e, ema balun mai sobu, (ZEESM) referensia diak ida ba nasaun ema balun mai sobu, dehan Dr. Mari Alkatiri iha nia intervensaun.
Ohin loron povu Oecusse komesa halerik no susar , povu nia produtu la folin iha merkadu, osan la serkula iha povu nia liman maibé mafia mak tama barbarak iha Timor-Leste hahu husi Oecusse, iha IX Governu nia ukun.
“Oecusse geografikamente enclave maibé agora enclave ba polítika, enclave ba ekonómia no enclave ba sociál, ita lalao bao in maibé fila ba kotuk,” dehan Dr. Mari Alkatiri.
Iha IX Governu nia ne’ebé CNRT ho PD lidera hatudu Timor-Leste komesa lakon noasaun ba future tanba mafia no korrupsaun mak buras. Tanba ne’e FRETILIN Hakarak sai Alternativa atu hadia, laos atu sai alternansia ba puder deit.
Polítika tuir Dr. Mari Alkatiri katak, laos atu manan deit eleisaun maibé manan eleisaun objetivu saida ba Povu no rai Timor-Leste.
“Manan eleisaun laos atu bosok povu , manan eleisaun laos atu halo opresaun hasoru povu kiik, siklu governasaun ne’e hanoin ba kotuk ho vizaun naruk ba oin. Ita tenki hatene tinan 20 ita atu to’o iha ne’ebe?,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN.