ALKATIRI: 𝐅𝐑𝐄𝐓𝐈𝐋𝐈𝐍 𝐌𝐚𝐧á𝐧 𝐏𝐨𝐯𝐮 𝐌𝐚𝐤 𝐌𝐚𝐧á𝐧 𝐒𝐞𝐢 𝐇𝐚𝐝𝐢'𝐚, 𝐇𝐚𝐫𝐢𝐢, 𝐇𝐚𝐛𝐮𝐫𝐚𝐬 𝐧𝐨 𝐇𝐚𝐛𝐞𝐥𝐚𝐫

19 abril 2023, Kairavela-Vemase, Baucau: Sekretáriu-Jerál Partidu FRETILIN no Prezidente TROIKA Mari Alkatiri ho konfiansa katak iha eleisaun parlamentar 21 maiu 2023 povu mak manán, atu nune’e bele hadi’a, harii, haburas no habelar naksala sira ne’ebé mak akontese durante ne’e.

iha kampaña parlamentar ne’ebé mak hala’o iha Kairavela Vemasse, hetan partisipasaun máximu husi militante no simpatizante sira.

 

Molok hato’o kumprimisu eleitoral, Sekretariu Jeral informa katak, Partidu FRETILIN, PLP no KHUNTO asina ona plataforma katak la’o ketak-ketak, sei hamutuk fila fali depois eleisaun sei iha partidu seluk ne’ebé hamutuk tan iha plataforma ho inkluizaun atu lori progresu.

 

“FRETILIN manán Timoroan tomak sei manán, tanba ne’e eleisaun iha 21 maiu 2023 povu mak atu manán tanba ne’e povu tenke vota ba FRETILIN. laiha diskriminasaun hanesan timoroan ita hotu timoroan, Laiha eskluizaun, laiha konflitu. Tanba ne’e ha’u nia apelu hosi ne’e ba oin katak ita-nia ukun tenke fó benefisiu ba povu tomak,” Sekretáriu-Jerál Mari Alkatiri hatete.

 

Prezidente TROIKA afirma katak ba oin tenke barani atu hadi’a no hatur loloos estado de direito democrático tanba iha interferensia husi poder informal ba primeiru orgaun Timor-Leste.

 

“Desde Prezidente foun sa’e, ita hare iha interferensia boot tebes la’os husi Prezidente, husi komandante prezidente nian poder informal hatudu nia-an, “atu dehan veta lei veta lei hakerek ba partidu ida kontra partidu ida hakerek ba tribunal” ida ne’e mak ita asiste.

 

Tanba ne’e obrigasaun FRETILIN nian bainhira manán eleisaun hamutuk ho parseiru sira haboot aliansa ida ne’e atu bele hadi’a estadu hanesan instituisaun ho Sistema semi-prezidensial ne’ebé mak ita define kedas konstituisaun mak iha leten, hadi’a estadu hanesan vida istitusional no kultura istitusional ita tenke hadi’a.”

 

Alen-de ne’e, Sekretariu Jeral Mari Alkatiri hatete katak hadi’a prosesu governasaun atu nune’e labele iha governu diskriminatori.

 

“Sira manán FRETILIN tenke diskriminadu, tanba ne’e tenke hadi’a prosesu governasaun, semak manán ukun ba povu tomak no ukun nasaun tomak, ita tenke hadi’a ida ne’e,"

 

FRETILIN hatudu ona iha iha viabiliza governu ida ne’e, tinan rua ho balu ita halo Uma Naroman ba Povu atu besik ona nove mill, ida ne’e povu sente ho fuan no hare ho matan, ida ne’e kontratu sosial ne’ebé uluk FRETILIN halo ho povu, klaru ke iha plataforma hodi halo servisu ne’e.”

 

“Ita haree ita-nia sistema edukasaun laiha kualidade, tanba ne’e ita tenke hadi’a kualidade, hahú halo teste ba mestre sira ne’e hotu no fó formasaun diak ba sira, semak la hatene labele hanorin,” Sekretariu-Jerál, hatete.

 

Partidu FRETILIN sei hadi’a Sistema saúde no kria kondisaun ba professional médiku sira atu Sistema funsiona ho di’ak.

Alende ne’e sei hadi’a mós agrikultura oinsá atu iha nafatin insentivu ba agrikultór hanesan natar no toos na’in, hanesan programa Sesta Bázika ne’ebé mak governu hala’o ona iha impaktu di’ak ba agrikultor sira. Uma naroman ba povu no plus ne’ebé benefisia ba povu tomak.

 

Sekretariu Jerál kompremete mós katak sei hadi’a problema veteranu atu hatur loloos direitu ida-idak ba veteranu bazeia ba prestasaun iha tempu funu.

 

Atu hadi’a problema sira ne’ebé mak iha, FRETILIN hamutuk ho nia aliadu sira sei kuriji ho governasaun ida kiik iha ain no ulun ida deit no laiha privatijasaun ba ministériu refere. Alende ne’e tenke hadi’a no haburas atu iha servisu ida diak lalais no loloos efikasia no efisiensia.

 

Governu sei hadi’a bee-moos no saneamentu ba povu. Nutirsaun ba estudante sira, estudante tenke iha nutrisaun hahan kualidade no vitamina, nune’e estudante sira sai matenek.

 

Maibé atu realiza komprimisu eleitoral hirak ne’e, la’ós hein deit iha 21 maiu ba vota, hahú agora tenke servisu maka’as.

 

“Hahú agora ita tenke luku kle’an ba povu nia leet, ha’u fulan-6 ona ba aldeia no suku hodi hatene povu nia halerik, povu nia halerik mak edukasaun, saúde, agrikultura no Estrada. Signifika saida mak ita halo besik tinan-20 laloos ou sala tiha ona, tanba iha tinan-20 ne’e ita gasta fundu minarai maka’as tebes. Tanba ne’e FRETILIN manán ita tenke marka diferensa, povu tenke sente dezenvolvementu ne’e to’o iha nia knua.” Sekretariu-Jerál, hatete.

 

FRETILIN marka diferensa iha kapasidade atu halo jestaun ba povu nia osan para fó benefisia ba povu.

 

“Tinan rua ho balu ne’e ita halo buat barak maibé sé ita ukun tinan lima, ita sei halo barak liután no di’ak liután, para ida ne’e akontese saida mak ita tenke halo, ita tenke servisu maka’as, ita tenke halo dor to dor para ita halo edukasaun ba ema hotu,” Sekretáriu-Jeral, dehan.

 

Tanba ne’e FRETILIN tenke hadi’a, harii, haburas no habelar.

FRETILIN mak lori mehi ba independensia, FRETILIN mak lori mehi ba dezenvolvementu, FRETILIN mak iha mehi kore povu husi mukit no kiak, tanba ne’e FRETILIN sei hahú ho kontratu sosiál ba suku no aldeia hodi lori dezenvolvementu ba povu nia moris di’ak.

 

Cesta Bazika Fó Impaktu ba Produsaun Agrikula

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Kamarada Dr. Mari Alkatiri hatete, iha VIII Governu konstitusionál jilid II ne’ebé FRETILIN involve iha Governu, introduz medidas foun lubuk ida ne’ebé bele fó impaktu ba ekonomia rai laran inklui hasae produsaun agrikula.

Medidas foun ida ne’ebé mak introduz depois FRETILIN viabiliza VIII Governu konstitusionál mak Cesta Bázika.

 Cesta Bazika laós deit Governu fahe hahan ba Povu maibé programa Cesta Bázika motiva agrikultór sira hasaé sira nia produsaun agrikula.

 “Programa Cesta Bázika fo impaktu postivu tebes ba povu, laos ba simu para han deit deit maibé impaktu positive ba agrikultor atu produs bo’ot liu tan,”

Prinsipiu programa Cesta Bázika motiva agrikultór sira hasaé produsaun ne’ebé bo’ot hodi halo to’os no natar barak liu tan, nunee bele lori ba merkadu hodi faan produtu ne’ebé maki ha no faan ho folin neebe asisivél.

Agrikultór sira iha Postu Administrativu Maubisse, Suku Manelobas konsidera programa ne’e fó duni benefisiu ba Agrikultór sira, ezemplu iha Manelobas, agricultor sira nia  produsaun hanesan koto, repoillo no feuk- ropa iha folin tanba bainhira agrikultór sira kuda merkadu iha ba sira nia produsaun.

Sekretáriu Jerál FRETILIN koalia ida ne’e bainhira halo inkontru ho militantes no comunidade sira iha Suku Manelobas, Postu Administrativu Maubisse, Munisípiu Ainaro, iha loron 12 Fevereiru 2023.

 

 

Xanana Halo Atentadu Hasoru Soberania Estadu

Prezidente Partidu CNRT Xanana Gusmao  halo antentadu hasoru soberania Estadu RDTL tanba nia uza nia forsa informal hodi intervene desizaun Tribunál ba kazu  familia hitu iha Bekuse, Suku Bekora, Postu Administrativu Cristo Rei, Munisípiu Dili.

Tribunál sira deside ona laiha ema ida maka atu hatuur an aas liu Órgaun soberania Estadu nian, se la konkorda bele foti dalan legal ne’ebé mak iha liu husi prosesu rekrusu ba Tribunál Rekrusu hodi kontesta desizaun ne’ebé Tribunál primeira instansia deside.

Besik tempu kampaiña , Prezidente Partidu CNRT halo polítika demagojia no populizmu hodi kontinua manipula ka halo ema kontente ho promesa sira ne’ebé mak bele la realiza, ho objetivu atu konkista podér polítiku no populizmu.

Bainhira Xanana Gusmão ataka FRETILIN ho Partidu Libertação Popular (PLP), partidu rua ne’ebé iha Governu, Xanana Gusmão hatene hela katak, partidu rua ne’e laiha kompetensia foti desizaun no laaiha ligasaun ba kazu ne’e, nein Governu.

Tribunál mak halo desizaun. La’ós mos Governu maka halo desizaun ida-ne’e, ida-ne’e desizaun husi Tribunál, maibé tentativa bot ida nebe Xanana halo ho forma soe-lia, hodi habosok povu ho deklarasaun kontra FRETILIN no kontra PLP.

Xanana Gusmao koko atu polítiza kestaun ida ne’ebé ho natureza sosiál no judisiál. Hanesan lider Xanana Gusmao la hatene respeita Soberania Estadu nian.

Governu iha devér atu tau matan no tulun rejolve problema ne’ebé familia 7 infrenta maibé laos ho maneira ida hanesan Xanana Gusmao halo.

Bainhira Xanana Gusmão la hola parte iha Governu, sai opozisaun Xanana Gusmao kontinua halo aktu sira ne’ebé dezautoriza Estadu ho polítika baratu demagojia no populizmu.

Núdar lider opozisaun Prezidente Partidu CNRT ne’e bele krítika governu maibé laos ho aktu dezautoriza Estadu. Xanana Gusmao hatudu nia an ne’ebé vulnerável tebes.

Jardin Lifau Nakfilak ba Kalbuadi Nia 'RATE'

Jardin Lifau iha Rejiaun Administrativu Espesiál Ambeno Oecuse (RAEO), ne’ebé uluk konstrui husi Eis Ministru Turismu, atuál Sekretáriu Jerál Partidu CNRT Francisco Kalbuadi Lay, nakfilak ona hanesan rate.

Projetu ne’e halo la hotu no paradu maibé osan milloens lubuk ida gasta hotu ona, iha Kalbuadi nia tempu hanesan Ministru Turismu.

Prezidente Partidu CNRT ba halo konsulidasaun iha RAEOA hakilár makás dehan, nia arenpede tanba haruka Sekretáriu Jerál FRETILIN Dr. Mari Alkatiri ba Oecuse hodi lidera RAEOA/ZEESM.

Hatan ba  Xanana nia deklarasaun, Dr. Mari Alkatiri dehan, laiha ema ida mak lori nia ba Oecuse, nia (Alkatiri) rasik mak hili Oecuse atu implementa ZEESM.

Xanana Gusmão hakilar maibé haluha katak, sira nain tolu (Xanana, Kalbuadi,Tomas Cabral) nia projetu mak abandonado tanba halo la hotu.

“Jardin Lifau  ne’e  laos hau nia projetu, ne’e Xanana ho Kalbuadi nia projetu, Jardin ida Oebau ne’e mós Xanana ho Kalbuadi nia projetu, uma (edefisiu STAE) Tomas Cabral ho Xanana nia projetu, halo buat tolu deit la hotu, mai dehan buat hotu sira halo,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN 28 Janeiru 2023.

Sekretáriu Jerál FRETILIN ne’e hatete, nia nunka buka atu hatun ema ida, koalia politika iha eleisaun ne’e buat ida, hothotu ona, maibé  hatun ema ida,ho tolok ho odio no rasista ne’e nia la hatene.

“Agora dehan fali (nia Xanana) respeita FRETILIN maibé  laos ema FRETILIN (hau fundador) se hau fundador laos FRETILIN entaun nia (Xanana) saída fali? Koalia la hanoin uluk,”

 

Negosiasaun FM, Xanana fó Bokur Australia

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Dr. Mari Alkatiri  konsidera, negosisaun fronteira marítima ne’ebé Xanana Gusmão ba halo gasta rekrusu boot, ne’e failla tanba fronteira marítima Timor-Leste ne’e sedauk kompletu bainhira Timor-Leste ho Indonesia seidauk iha linña fronteira marítima.

“Negosiasaun ba tasi timor salah, tanba ita aposta ba objetivu ida, ita hothotu hakarak kadoras tenki mai Timor-Leste, ita aposta ba objetivu ida ne’e, agora ita gasta osan barbarak mais la tau pontu ruma dehan kadoras tenki mai Timor, pois tau fali opsaun kadoras bele mai Timor-Leste  ou bele ba Australia, halo nusa! semak salah,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN bainhira inkontru ho kuadru FRETILIN iha RAEOA 28/1/2023.

Tratadu fronteira marítima ne’ebé Xanana Gusmão ba negosia fó vantagen no vitória ba Australia tanba Australia manan 30%, manan $651.7 milloens, manan poder atu deiside distinu kadoras Greater Sunrise mai TL ou ba Australia.

“Agora ita dehan 80% mai Timor- Leste kuandu kadoras ba Australia, (no) 70% mai Timor-Leste kuandu kadoras mai Timor-Leste (australia manan saugate 30%) depois ita sosatan partisipasoens $651.7 milloens intrega ba Conocophilips ho Shell,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN.

Timor-Leste sedauk hahu tan negosiasaun ho Indonesia kona-ba fronteira oinsa mak ansi  retifika tratado fronteira marítima hodi fó rikusoin 30% iha kampu Greater Sunrise ba Australia.

“30% fó ba Australia bainhira kadoras mai TL hau la konkorda, tanba saída mak 30% tenki fó ba Australia laos 30% deit, maibe Australia bele blokeia para projetu ne’e lalao, (tanba) Australia mós iha podér (atu) deside, entaun semak faan soberania? ita sosa ona (partisipasaun) ho $651.7 milloens de dólar, fó tan 30% ba Australia, pois Australia mos sei iha podér atu deside kadoras ba ne’ebé?,”

 Intrega tiha rikusoin 30% ba Australia pois sei iha koragen dehan, Sekretáriu Jerál FRETILIN mak peñor soberania Timor-Leste ba Australia. Uluk primeiru governu halo aranjamentu ida ho naran CMATS  ne’e laos akordu , laos mós tratado maibé iha  CMATS ne’e iha klauza ida hatete klaru katak, durante tinan 6 laiha esplorasaun, significa akordu la vale ona.

“CMATS ne’e laos akordu nein tratado fronteira marítima, CMATS ne’e aranju ida halo para atu partilha rekrusu. Maibe iha aranju ida ne’e,  iha mos pontu ida ne’ebé hatete klaru katak durante tinan nen, la halo esplorasaun ba Sunrise akordu ne’e ita bele anula,”

CMATS ne’e, negosiasaun ida ho intelijensia, ida nemak dehan uza kakutak, tanba momentu ne’eba Timor-Leste iha estratégia katak  sei blokeia, too tinan 6  mak ita halo negosiasaun foun.

Agora  intrega 30% ba Australia, Australia manan ona tanba laiha ona negosiasaun foun, Timor-Leste hein negosiasaun ho indonesia.

Akordu CMATS uluk Dr. Ramos Horta hanesan Ministeriu Negosiu Estranjeiru mak asina, mais FRETILIN nunka akuza RDr. Ramos Horta.

 

KAZU EIS KOMISÁRIU CNE, CNRT KATAR IHA ULUN KOI IHA KIDUN

 

Parese laiha ona asuntu atu halo propaganda CNRT media Center  ne’ebé lideradu husi Dadin Kalbuadi nia oan mane Siku Lai, halo propaganda hodi kahur kazu eis Komisáriu CNE ho ema nain sia (9) ne’ebé la simu posse.

Kazu Eis Komisáriu CNE laiha relasaun ho ema nain sia ne’ebé la simu posse, maibé CNRT kahúr, ida ne’e, hatudu lolos CNRT katar iha ulun koi iha kidun.

Eis Komisáriu nain 13 ne’ebé hetan alegasaun mós iha direitu atu justifika iha Tribunál no fiar katak sira nain 13 la halai husi prosesu Justisa iha Timor-Leste laos hanesan kuadru CNRT Emilia Pires ne’ebé naok povu nia osan halai husi Justisa to’o agora seidauk fila mai Timor-Leste.

CNRT katar iha ulun koi iha kIdun haluha katak,desizaun ne’ebé eis Komisáriu CNE  deside hodi aluga karreta ne’e iha tinan 2006, iha ne’ebé Timor-Leste seidauk aprova kodigu penál Timor-Leste nian.

Kodigu Penál Timor-Leste nian aprova iha tinan 2009, oinsa mak bele  kondena kazu ne’ebé mak akontese iha 2006, se iha tinan 2006 kodigu penál iha ona, eis Komisáriu CNE mós la foti desizaun hodi aluga kareta iha momentu ne’eba.

CNRT la hatene karik ne’e bolu “NULLU CRIMEN SINE LEGE PREVIA,” laiha krimi se karik laiha lei mak preve antes hodi kualifika hanesan krimi.

Propaganda sira ne’ebé CNRT lansa hatudu lolos sira la intende lei, mesak fuck deit mak iha CNRT nia laran, koalia buat ne’ebé laiha relasaun ba malu, ne’e ema babain bolu fiu kotu.