𝐌𝐚𝐫𝐢 𝐀𝐥𝐤𝐚𝐭𝐢𝐫𝐢: 𝐇𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐔𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐍𝐚𝐬𝐢𝐨𝐧á𝐥 𝐃𝐚𝐥𝐚𝐧 𝐛𝐚 𝐏𝐫𝐨𝐠𝐫𝐞𝐬𝐮

 

 

Covalima, 23 Abril 2023: Sekretáriu-Jerál FRETILIN Marí Alkatiri hato’o liuhusi komprimisu eleitoral iha Covalima katak FRETILIN tenke iha kapasidade atu hametin unidade nasionál hanesan dalan atu lori progresu no dezenvolvementu.

Prezidente liderança TROIKA ne’e afirma katak atu lori naroman ba povu servisu boot ne’ebé mak tenke halo.

“FRETILIN tenke iha kapasidade atu hametin unidade nasionál, hametin unidade nasionál hanesan dalan ida atu lori dezeonvolvimentu ou ita dehan progresu mai rai ida-ne’e, Laiha unidade nasionál laiha progresu. Ne’e mak ita liu tiha tinan 20 resin progresu laiha dezenvolvimentu laiha, Povu halerik nafatin tanba ita ukun kontra malu, diskrimina malu. Tanba ne’e, primeiru: unidade ba progresu. Unidade ba progresu para bele hametin ita-nia hanoin. Hametin ita nia hakarak atu ita bele kompriende didi’ak prosesu tomak. Unidade ba progresu atu ita hotu bele para atu hateke ba kotuk. Hateke nafatin ba kotuk maibe tenke iha vizaun natoon atu hateke no lao ba oin.”

 Sekretáriu-Jerál Mari Alkatiri, dehan atu halo dezenvolvimentu ekonómiku ida atu fó dignidade ba ema hotu. Hotu hotu tenke iha direitu atu moris ho kondisaoens ida bele haburas no hanaruk vida. Haburas no hanaruk ida-idak nia vida liuhosi hanaruk ekonomia familia nian, ekonomia komunidade nian, ekonomia Timor-Leste. Maibé atu la’o ba tenke iha juventude ida dinámiku no produtivu.

“Sidadaun hotu-hotu tenke iha dinámiku no produtividade signifika servisu, servisu, servisu. Atu servisu tenke iha kapasidade, tenke iha sistema edukasaun ida ke diak. Ekonomia dignu signifika saida? Hotu-hotu partisipa iha dezenvolvimentu no hotu-hotu bele hetan ninia benefisiu.” Sekretáriu-Jerál, deklara.

Alende ne’e, fundador FRETILIN no Estadu afirma katak, Tenke iha kapasidade atu hakbiit poder buibere/ empowerment. Buibere sira tenke partisipa ho sira-nia kbiit tomak ba ita-nia prosesu dezenvolvimentu. Buibere sira labele deit hela iha uma, maibé sira iha kapasidade, sira iha intelijénsia, sira iha matenek, sira tenke hetan matenek liutan atu partisipa iha prosesu tomak.

“Ne’e objetivu, ne’e ita bele dehan objetivu sagradu, objetivu nobre hosi dezenvolvimentu FRETILIN,” Sekretáriu-Jerál, dehan.

𝗟𝗘𝗥𝗘 𝗔𝗡𝗔𝗡 𝗧𝗜𝗠𝗨𝗥: 𝗙𝗥𝗘𝗧𝗜𝗟𝗜𝗡 S𝗔𝗜 𝗠𝗢𝗗𝗘𝗟𝗨 𝗡𝗢 𝗗𝗜𝗙𝗘𝗥𝗔𝗡𝗦𝗔

Karavela-Vemase, Baucau, 19 abril 2023: lideransa TROIKA no segundu jerasaun partidu FRETILIN Lere Anan Timur, iha intervensaun afirma katak partidu FRETILIN ne’ebé mak luta ba libertasaun nasaun, tenke sai nafatin modelu no marka diferensa.

 “Ha’u nia konseitu prinsipiu dehan katak, Marka Diferensa, FRETILIN tenke sai Modelu, FRETILIN tenke marka diferensa, partidu istóriku, lidér istóriku FRETILIN tenke marka diferensa, marka diferensa ne’ebé mak hakuak ema hotu-hotu, transforma o nia inimigu sai o nia amigu.” Lideransa TROIKA Lere Anan Timur, hatete.

 iha nia intervensaun kampaña partidu FRETILIN, fiar metin katak partidu FRETILIN sei manán.

“Ita atu manán eleisaun jeral tinan ne’e, ita bele bolu maluk sira ne’ebé sé kotuk ba ita, hatete ba sira, fila oin ba bandeira ne’ebé hakerek FRETILIN ne’ebé reprezenta ran no isin rihun ba rihun.”

 Durante ukun-an iha vida polítika, depois reformadu husi Tenente Jenerál FALINTIL Força Defesa Timor-Leste, ba dahuluk hamik iha palku kampaña hodi fó viva ba partidu FRETILIN.

 “Nu’udar militar no nu’udar jeneral foin primeira-vez ha’u halo kampaña FRETILIN ba eleisaun 2023 ha’u fiar katak, ita sei manán atu ukun hodi lori povu no nasaun ida ne’e ba oin hodi hala’o dezenvolvementu. Ba FRETILIN hahú funu iha 1975 nia komprimisu mak liberta povu husi kolonialismu no atu lori moris diak ba povu,”

 Tanba ne’e nu’udar lideransa segundu jerasaun partidu FRETILIN, Lere Anan Timur ho prinsipiu sei hamutuk FRETILIN.

 Tanba FRETILIN mak hatene serbi nia povu tuir programa ne’ebé mak durante ne’e implementa ona

    

𝐇𝐚𝐝𝐢’𝐚 𝐄𝐝𝐮𝐤𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐒𝐚ú𝐝𝐞 𝐧𝐨 𝐑𝐞𝐤𝐨𝐧𝐬𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐅𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐕𝐞𝐭𝐞𝐫𝐚𝐧𝐮

19 abril 2023, Karavela-Vemase, Baucau: Nu’udar partidu libertador rai Timor-Leste, FRETILIN nia obra mak hahoris nasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste liuhusi restaurasaun independensia 20 maiu 2002 ne’ebé mak proklama ona iha 28 novembru 1975, tanba ne’e ba obra ida ne’e ema hotu sei labele nega, tanba ne’e jerasaun husi partidu FRETILIN ohin loron iha responsabiliza atu tane nafatin partidu FRETILIN.

 

Prezidente partidu FRETILIN Francisco Guterres Lú Olo husu ba militante no simpatizante servisu maka’as iha loron-21 maiu vota ba partidu atu fila ba ukun rai Timor-Leste.

“FRETILIN hakarak fila fali ba ukun atu hadi’a povu nia moris, em primeiro de tudo ha’u hakarak hatete ba kamarada sira FRETILIN garante edukasaun ida ho kualidade di’ak ba ita nia oan no bei-oan sira ne’ebé eskola hela, kualidade edukasaun ne’ebé diak presiza iha mata-dalan, labarik sira presiza aihan nutrisaun diak ho alimentasaun ne’ebé mak diak, labarik sira tenke hetan refeisaun.”

 

Prezidente Lú Olo, afirma katak FRETILIN sei rekonsidera fali fundu veteranu ne’ebé mak veta husi Prezidente Repúblika Ramos Horta.

 

FRETILIN fila ba ukun para atu hametin estadu, atu la’o tuir dalan konstitusionál nune’e labele iha fali poder informal ne’ebé manda fali poder formal ne’ebé fó husi povu.

Tanba durante tinan-20 ukun-an povu sei halerik nafatin kona-ba sira nia moris, aihan falta ba sira, osan falta ba sira, aimoruk laiha. t” Prezidente Lú Olo hatete.

 

    

ALKATIRI: 𝐅𝐑𝐄𝐓𝐈𝐋𝐈𝐍 𝐌𝐚𝐧á𝐧 𝐏𝐨𝐯𝐮 𝐌𝐚𝐤 𝐌𝐚𝐧á𝐧 𝐒𝐞𝐢 𝐇𝐚𝐝𝐢'𝐚, 𝐇𝐚𝐫𝐢𝐢, 𝐇𝐚𝐛𝐮𝐫𝐚𝐬 𝐧𝐨 𝐇𝐚𝐛𝐞𝐥𝐚𝐫

19 abril 2023, Kairavela-Vemase, Baucau: Sekretáriu-Jerál Partidu FRETILIN no Prezidente TROIKA Mari Alkatiri ho konfiansa katak iha eleisaun parlamentar 21 maiu 2023 povu mak manán, atu nune’e bele hadi’a, harii, haburas no habelar naksala sira ne’ebé mak akontese durante ne’e.

iha kampaña parlamentar ne’ebé mak hala’o iha Kairavela Vemasse, hetan partisipasaun máximu husi militante no simpatizante sira.

 

Molok hato’o kumprimisu eleitoral, Sekretariu Jeral informa katak, Partidu FRETILIN, PLP no KHUNTO asina ona plataforma katak la’o ketak-ketak, sei hamutuk fila fali depois eleisaun sei iha partidu seluk ne’ebé hamutuk tan iha plataforma ho inkluizaun atu lori progresu.

 

“FRETILIN manán Timoroan tomak sei manán, tanba ne’e eleisaun iha 21 maiu 2023 povu mak atu manán tanba ne’e povu tenke vota ba FRETILIN. laiha diskriminasaun hanesan timoroan ita hotu timoroan, Laiha eskluizaun, laiha konflitu. Tanba ne’e ha’u nia apelu hosi ne’e ba oin katak ita-nia ukun tenke fó benefisiu ba povu tomak,” Sekretáriu-Jerál Mari Alkatiri hatete.

 

Prezidente TROIKA afirma katak ba oin tenke barani atu hadi’a no hatur loloos estado de direito democrático tanba iha interferensia husi poder informal ba primeiru orgaun Timor-Leste.

 

“Desde Prezidente foun sa’e, ita hare iha interferensia boot tebes la’os husi Prezidente, husi komandante prezidente nian poder informal hatudu nia-an, “atu dehan veta lei veta lei hakerek ba partidu ida kontra partidu ida hakerek ba tribunal” ida ne’e mak ita asiste.

 

Tanba ne’e obrigasaun FRETILIN nian bainhira manán eleisaun hamutuk ho parseiru sira haboot aliansa ida ne’e atu bele hadi’a estadu hanesan instituisaun ho Sistema semi-prezidensial ne’ebé mak ita define kedas konstituisaun mak iha leten, hadi’a estadu hanesan vida istitusional no kultura istitusional ita tenke hadi’a.”

 

Alen-de ne’e, Sekretariu Jeral Mari Alkatiri hatete katak hadi’a prosesu governasaun atu nune’e labele iha governu diskriminatori.

 

“Sira manán FRETILIN tenke diskriminadu, tanba ne’e tenke hadi’a prosesu governasaun, semak manán ukun ba povu tomak no ukun nasaun tomak, ita tenke hadi’a ida ne’e,"

 

FRETILIN hatudu ona iha iha viabiliza governu ida ne’e, tinan rua ho balu ita halo Uma Naroman ba Povu atu besik ona nove mill, ida ne’e povu sente ho fuan no hare ho matan, ida ne’e kontratu sosial ne’ebé uluk FRETILIN halo ho povu, klaru ke iha plataforma hodi halo servisu ne’e.”

 

“Ita haree ita-nia sistema edukasaun laiha kualidade, tanba ne’e ita tenke hadi’a kualidade, hahú halo teste ba mestre sira ne’e hotu no fó formasaun diak ba sira, semak la hatene labele hanorin,” Sekretariu-Jerál, hatete.

 

Partidu FRETILIN sei hadi’a Sistema saúde no kria kondisaun ba professional médiku sira atu Sistema funsiona ho di’ak.

Alende ne’e sei hadi’a mós agrikultura oinsá atu iha nafatin insentivu ba agrikultór hanesan natar no toos na’in, hanesan programa Sesta Bázika ne’ebé mak governu hala’o ona iha impaktu di’ak ba agrikultor sira. Uma naroman ba povu no plus ne’ebé benefisia ba povu tomak.

 

Sekretariu Jerál kompremete mós katak sei hadi’a problema veteranu atu hatur loloos direitu ida-idak ba veteranu bazeia ba prestasaun iha tempu funu.

 

Atu hadi’a problema sira ne’ebé mak iha, FRETILIN hamutuk ho nia aliadu sira sei kuriji ho governasaun ida kiik iha ain no ulun ida deit no laiha privatijasaun ba ministériu refere. Alende ne’e tenke hadi’a no haburas atu iha servisu ida diak lalais no loloos efikasia no efisiensia.

 

Governu sei hadi’a bee-moos no saneamentu ba povu. Nutirsaun ba estudante sira, estudante tenke iha nutrisaun hahan kualidade no vitamina, nune’e estudante sira sai matenek.

 

Maibé atu realiza komprimisu eleitoral hirak ne’e, la’ós hein deit iha 21 maiu ba vota, hahú agora tenke servisu maka’as.

 

“Hahú agora ita tenke luku kle’an ba povu nia leet, ha’u fulan-6 ona ba aldeia no suku hodi hatene povu nia halerik, povu nia halerik mak edukasaun, saúde, agrikultura no Estrada. Signifika saida mak ita halo besik tinan-20 laloos ou sala tiha ona, tanba iha tinan-20 ne’e ita gasta fundu minarai maka’as tebes. Tanba ne’e FRETILIN manán ita tenke marka diferensa, povu tenke sente dezenvolvementu ne’e to’o iha nia knua.” Sekretariu-Jerál, hatete.

 

FRETILIN marka diferensa iha kapasidade atu halo jestaun ba povu nia osan para fó benefisia ba povu.

 

“Tinan rua ho balu ne’e ita halo buat barak maibé sé ita ukun tinan lima, ita sei halo barak liután no di’ak liután, para ida ne’e akontese saida mak ita tenke halo, ita tenke servisu maka’as, ita tenke halo dor to dor para ita halo edukasaun ba ema hotu,” Sekretáriu-Jeral, dehan.

 

Tanba ne’e FRETILIN tenke hadi’a, harii, haburas no habelar.

FRETILIN mak lori mehi ba independensia, FRETILIN mak lori mehi ba dezenvolvementu, FRETILIN mak iha mehi kore povu husi mukit no kiak, tanba ne’e FRETILIN sei hahú ho kontratu sosiál ba suku no aldeia hodi lori dezenvolvementu ba povu nia moris di’ak.

 

Cesta Bazika Fó Impaktu ba Produsaun Agrikula

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Kamarada Dr. Mari Alkatiri hatete, iha VIII Governu konstitusionál jilid II ne’ebé FRETILIN involve iha Governu, introduz medidas foun lubuk ida ne’ebé bele fó impaktu ba ekonomia rai laran inklui hasae produsaun agrikula.

Medidas foun ida ne’ebé mak introduz depois FRETILIN viabiliza VIII Governu konstitusionál mak Cesta Bázika.

 Cesta Bazika laós deit Governu fahe hahan ba Povu maibé programa Cesta Bázika motiva agrikultór sira hasaé sira nia produsaun agrikula.

 “Programa Cesta Bázika fo impaktu postivu tebes ba povu, laos ba simu para han deit deit maibé impaktu positive ba agrikultor atu produs bo’ot liu tan,”

Prinsipiu programa Cesta Bázika motiva agrikultór sira hasaé produsaun ne’ebé bo’ot hodi halo to’os no natar barak liu tan, nunee bele lori ba merkadu hodi faan produtu ne’ebé maki ha no faan ho folin neebe asisivél.

Agrikultór sira iha Postu Administrativu Maubisse, Suku Manelobas konsidera programa ne’e fó duni benefisiu ba Agrikultór sira, ezemplu iha Manelobas, agricultor sira nia  produsaun hanesan koto, repoillo no feuk- ropa iha folin tanba bainhira agrikultór sira kuda merkadu iha ba sira nia produsaun.

Sekretáriu Jerál FRETILIN koalia ida ne’e bainhira halo inkontru ho militantes no comunidade sira iha Suku Manelobas, Postu Administrativu Maubisse, Munisípiu Ainaro, iha loron 12 Fevereiru 2023.

 

 

Xanana Halo Atentadu Hasoru Soberania Estadu

Prezidente Partidu CNRT Xanana Gusmao  halo antentadu hasoru soberania Estadu RDTL tanba nia uza nia forsa informal hodi intervene desizaun Tribunál ba kazu  familia hitu iha Bekuse, Suku Bekora, Postu Administrativu Cristo Rei, Munisípiu Dili.

Tribunál sira deside ona laiha ema ida maka atu hatuur an aas liu Órgaun soberania Estadu nian, se la konkorda bele foti dalan legal ne’ebé mak iha liu husi prosesu rekrusu ba Tribunál Rekrusu hodi kontesta desizaun ne’ebé Tribunál primeira instansia deside.

Besik tempu kampaiña , Prezidente Partidu CNRT halo polítika demagojia no populizmu hodi kontinua manipula ka halo ema kontente ho promesa sira ne’ebé mak bele la realiza, ho objetivu atu konkista podér polítiku no populizmu.

Bainhira Xanana Gusmão ataka FRETILIN ho Partidu Libertação Popular (PLP), partidu rua ne’ebé iha Governu, Xanana Gusmão hatene hela katak, partidu rua ne’e laiha kompetensia foti desizaun no laaiha ligasaun ba kazu ne’e, nein Governu.

Tribunál mak halo desizaun. La’ós mos Governu maka halo desizaun ida-ne’e, ida-ne’e desizaun husi Tribunál, maibé tentativa bot ida nebe Xanana halo ho forma soe-lia, hodi habosok povu ho deklarasaun kontra FRETILIN no kontra PLP.

Xanana Gusmao koko atu polítiza kestaun ida ne’ebé ho natureza sosiál no judisiál. Hanesan lider Xanana Gusmao la hatene respeita Soberania Estadu nian.

Governu iha devér atu tau matan no tulun rejolve problema ne’ebé familia 7 infrenta maibé laos ho maneira ida hanesan Xanana Gusmao halo.

Bainhira Xanana Gusmão la hola parte iha Governu, sai opozisaun Xanana Gusmao kontinua halo aktu sira ne’ebé dezautoriza Estadu ho polítika baratu demagojia no populizmu.

Núdar lider opozisaun Prezidente Partidu CNRT ne’e bele krítika governu maibé laos ho aktu dezautoriza Estadu. Xanana Gusmao hatudu nia an ne’ebé vulnerável tebes.

Jardin Lifau Nakfilak ba Kalbuadi Nia 'RATE'

Jardin Lifau iha Rejiaun Administrativu Espesiál Ambeno Oecuse (RAEO), ne’ebé uluk konstrui husi Eis Ministru Turismu, atuál Sekretáriu Jerál Partidu CNRT Francisco Kalbuadi Lay, nakfilak ona hanesan rate.

Projetu ne’e halo la hotu no paradu maibé osan milloens lubuk ida gasta hotu ona, iha Kalbuadi nia tempu hanesan Ministru Turismu.

Prezidente Partidu CNRT ba halo konsulidasaun iha RAEOA hakilár makás dehan, nia arenpede tanba haruka Sekretáriu Jerál FRETILIN Dr. Mari Alkatiri ba Oecuse hodi lidera RAEOA/ZEESM.

Hatan ba  Xanana nia deklarasaun, Dr. Mari Alkatiri dehan, laiha ema ida mak lori nia ba Oecuse, nia (Alkatiri) rasik mak hili Oecuse atu implementa ZEESM.

Xanana Gusmão hakilar maibé haluha katak, sira nain tolu (Xanana, Kalbuadi,Tomas Cabral) nia projetu mak abandonado tanba halo la hotu.

“Jardin Lifau  ne’e  laos hau nia projetu, ne’e Xanana ho Kalbuadi nia projetu, Jardin ida Oebau ne’e mós Xanana ho Kalbuadi nia projetu, uma (edefisiu STAE) Tomas Cabral ho Xanana nia projetu, halo buat tolu deit la hotu, mai dehan buat hotu sira halo,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN 28 Janeiru 2023.

Sekretáriu Jerál FRETILIN ne’e hatete, nia nunka buka atu hatun ema ida, koalia politika iha eleisaun ne’e buat ida, hothotu ona, maibé  hatun ema ida,ho tolok ho odio no rasista ne’e nia la hatene.

“Agora dehan fali (nia Xanana) respeita FRETILIN maibé  laos ema FRETILIN (hau fundador) se hau fundador laos FRETILIN entaun nia (Xanana) saída fali? Koalia la hanoin uluk,”