Minggu, 29 Januari 2023

Jardin Lifau Nakfilak ba Kalbuadi Nia 'RATE'

Jardin Lifau iha Rejiaun Administrativu Espesiál Ambeno Oecuse (RAEO), ne’ebé uluk konstrui husi Eis Ministru Turismu, atuál Sekretáriu Jerál Partidu CNRT Francisco Kalbuadi Lay, nakfilak ona hanesan rate.

Projetu ne’e halo la hotu no paradu maibé osan milloens lubuk ida gasta hotu ona, iha Kalbuadi nia tempu hanesan Ministru Turismu.

Prezidente Partidu CNRT ba halo konsulidasaun iha RAEOA hakilár makás dehan, nia arenpede tanba haruka Sekretáriu Jerál FRETILIN Dr. Mari Alkatiri ba Oecuse hodi lidera RAEOA/ZEESM.

Hatan ba  Xanana nia deklarasaun, Dr. Mari Alkatiri dehan, laiha ema ida mak lori nia ba Oecuse, nia (Alkatiri) rasik mak hili Oecuse atu implementa ZEESM.

Xanana Gusmão hakilar maibé haluha katak, sira nain tolu (Xanana, Kalbuadi,Tomas Cabral) nia projetu mak abandonado tanba halo la hotu.

“Jardin Lifau  ne’e  laos hau nia projetu, ne’e Xanana ho Kalbuadi nia projetu, Jardin ida Oebau ne’e mós Xanana ho Kalbuadi nia projetu, uma (edefisiu STAE) Tomas Cabral ho Xanana nia projetu, halo buat tolu deit la hotu, mai dehan buat hotu sira halo,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN 28 Janeiru 2023.

Sekretáriu Jerál FRETILIN ne’e hatete, nia nunka buka atu hatun ema ida, koalia politika iha eleisaun ne’e buat ida, hothotu ona, maibé  hatun ema ida,ho tolok ho odio no rasista ne’e nia la hatene.

“Agora dehan fali (nia Xanana) respeita FRETILIN maibé  laos ema FRETILIN (hau fundador) se hau fundador laos FRETILIN entaun nia (Xanana) saída fali? Koalia la hanoin uluk,”

 

Negosiasaun FM, Xanana fó Bokur Australia

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Dr. Mari Alkatiri  konsidera, negosisaun fronteira marítima ne’ebé Xanana Gusmão ba halo gasta rekrusu boot, ne’e failla tanba fronteira marítima Timor-Leste ne’e sedauk kompletu bainhira Timor-Leste ho Indonesia seidauk iha linña fronteira marítima.

“Negosiasaun ba tasi timor salah, tanba ita aposta ba objetivu ida, ita hothotu hakarak kadoras tenki mai Timor-Leste, ita aposta ba objetivu ida ne’e, agora ita gasta osan barbarak mais la tau pontu ruma dehan kadoras tenki mai Timor, pois tau fali opsaun kadoras bele mai Timor-Leste  ou bele ba Australia, halo nusa! semak salah,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN bainhira inkontru ho kuadru FRETILIN iha RAEOA 28/1/2023.

Tratadu fronteira marítima ne’ebé Xanana Gusmão ba negosia fó vantagen no vitória ba Australia tanba Australia manan 30%, manan $651.7 milloens, manan poder atu deiside distinu kadoras Greater Sunrise mai TL ou ba Australia.

“Agora ita dehan 80% mai Timor- Leste kuandu kadoras ba Australia, (no) 70% mai Timor-Leste kuandu kadoras mai Timor-Leste (australia manan saugate 30%) depois ita sosatan partisipasoens $651.7 milloens intrega ba Conocophilips ho Shell,” dehan Sekretáriu Jerál FRETILIN.

Timor-Leste sedauk hahu tan negosiasaun ho Indonesia kona-ba fronteira oinsa mak ansi  retifika tratado fronteira marítima hodi fó rikusoin 30% iha kampu Greater Sunrise ba Australia.

“30% fó ba Australia bainhira kadoras mai TL hau la konkorda, tanba saída mak 30% tenki fó ba Australia laos 30% deit, maibe Australia bele blokeia para projetu ne’e lalao, (tanba) Australia mós iha podér (atu) deside, entaun semak faan soberania? ita sosa ona (partisipasaun) ho $651.7 milloens de dólar, fó tan 30% ba Australia, pois Australia mos sei iha podér atu deside kadoras ba ne’ebé?,”

 Intrega tiha rikusoin 30% ba Australia pois sei iha koragen dehan, Sekretáriu Jerál FRETILIN mak peñor soberania Timor-Leste ba Australia. Uluk primeiru governu halo aranjamentu ida ho naran CMATS  ne’e laos akordu , laos mós tratado maibé iha  CMATS ne’e iha klauza ida hatete klaru katak, durante tinan 6 laiha esplorasaun, significa akordu la vale ona.

“CMATS ne’e laos akordu nein tratado fronteira marítima, CMATS ne’e aranju ida halo para atu partilha rekrusu. Maibe iha aranju ida ne’e,  iha mos pontu ida ne’ebé hatete klaru katak durante tinan nen, la halo esplorasaun ba Sunrise akordu ne’e ita bele anula,”

CMATS ne’e, negosiasaun ida ho intelijensia, ida nemak dehan uza kakutak, tanba momentu ne’eba Timor-Leste iha estratégia katak  sei blokeia, too tinan 6  mak ita halo negosiasaun foun.

Agora  intrega 30% ba Australia, Australia manan ona tanba laiha ona negosiasaun foun, Timor-Leste hein negosiasaun ho indonesia.

Akordu CMATS uluk Dr. Ramos Horta hanesan Ministeriu Negosiu Estranjeiru mak asina, mais FRETILIN nunka akuza RDr. Ramos Horta.

 

Rabu, 11 Januari 2023

KAZU EIS KOMISÁRIU CNE, CNRT KATAR IHA ULUN KOI IHA KIDUN

 

Parese laiha ona asuntu atu halo propaganda CNRT media Center  ne’ebé lideradu husi Dadin Kalbuadi nia oan mane Siku Lai, halo propaganda hodi kahur kazu eis Komisáriu CNE ho ema nain sia (9) ne’ebé la simu posse.

Kazu Eis Komisáriu CNE laiha relasaun ho ema nain sia ne’ebé la simu posse, maibé CNRT kahúr, ida ne’e, hatudu lolos CNRT katar iha ulun koi iha kidun.

Eis Komisáriu nain 13 ne’ebé hetan alegasaun mós iha direitu atu justifika iha Tribunál no fiar katak sira nain 13 la halai husi prosesu Justisa iha Timor-Leste laos hanesan kuadru CNRT Emilia Pires ne’ebé naok povu nia osan halai husi Justisa to’o agora seidauk fila mai Timor-Leste.

CNRT katar iha ulun koi iha kIdun haluha katak,desizaun ne’ebé eis Komisáriu CNE  deside hodi aluga karreta ne’e iha tinan 2006, iha ne’ebé Timor-Leste seidauk aprova kodigu penál Timor-Leste nian.

Kodigu Penál Timor-Leste nian aprova iha tinan 2009, oinsa mak bele  kondena kazu ne’ebé mak akontese iha 2006, se iha tinan 2006 kodigu penál iha ona, eis Komisáriu CNE mós la foti desizaun hodi aluga kareta iha momentu ne’eba.

CNRT la hatene karik ne’e bolu “NULLU CRIMEN SINE LEGE PREVIA,” laiha krimi se karik laiha lei mak preve antes hodi kualifika hanesan krimi.

Propaganda sira ne’ebé CNRT lansa hatudu lolos sira la intende lei, mesak fuck deit mak iha CNRT nia laran, koalia buat ne’ebé laiha relasaun ba malu, ne’e ema babain bolu fiu kotu.

Rabu, 21 Desember 2022

MILLOENS 14 MOUT IHA PORTU HERA, WEARE IS MEDA CNRT?

CNRT nia media loron kalan kanta bainhira VIII Governu halo uma kebiit laek (UKL) ba povu CNRT dehan ida ne’e, programa CNRT nian, bainhira VIII Governu negosia distinu kadoras GS iha lanpu verde CNRT dehan ne’e sira, kuandu Ro haksolok sai polimika CNRT nega hodi fo todan ba RAEOA maske hili kompaiña bangkrota ne’e CNRT mak hili tuir sira nia hakarak.

 

Hanesan ne’e mós Portu Naval Hera, osan Estadu $14 milloens mout iha ne’eba nonok deit,la rekuñese la gaba án dehan sira mak halo,semak responsabliza?

 

Totál Prejuizu ba Estadu husi Projetu Kais Temporáriu ba Portu Naval Hera $14 miloins ($14.000.000) sein prodús buat ruma nudár responsabilidade husi IV Governu Konstitusionál.

Valór kontratu inisial $7.7 miloins depois sae too $14 milloens hanesan

 

$7.017.705,20 -- totál kontratu inisiál

$695.330,28 -- pagamentu ba multa

$817.077,00 -- pagamentu ba multa

$700.000,00 -- pagamentu nudár konsekuénsia ne'ebé sofre husi Kompañia Lifese

$9,228,112.48 -- Totál ne'ebé Governu selu ba Lifese Engineering atu halo portu temporáriu ne'ebé laiha rezultadu.

 

$4.000.000,00+ -- Kontrata Bhakti Timor Karya (BTK) hodi suru rai-henek iha portu Hera atu rekupera portu temporáriu ne'e $13,228,112.48+ -- TOTAL osan ne'ebé lakon atu halo portu temporáriu iha Hera. Montante totál ne'e seidauk sura ho kustu ne'ebé Governu selu ba advogadu sira hodi defende Estadu hasoru Lifese Engineering, ne'ebé tuir lia-anin hatete, liu $500.000,00.

 

Tan ne'e mak komunikadu ne'e hatete katak projetu halo portu temporáriu iha Portu Navál Hera halo Estadu lakon $14 miloins! Ida ne'e valór estimativa ida konservativu. Kustu loloos bele liu tan. Maibé atu hatene loloos ninia kustu ita presiza halo auditoria ida hanesan Bankada FRETILIN ezije iha ninia komunikadu iha loron 22 Janeiru kotuk:

 

“Ohin, Bankada FRETILIN, firme iha ninia pozisaun katak osan Povu nian labele lakon leet de’it, ezije VIII Governu ne’ebé lidera husi Sr. Taur Matan Ruak, atu inisia lalais prosesu ida hodi loke auditoria ba kontratu konstrusaun portu temporáriu iha Portu Navál, Hera.” (Deputadu Francisco Miranda Branco, Vise-Prezidente Bankada FRETILIN).

 

Molok hakotu, ami fó-hanoin fali ba leitór sira, SE Prezidente Taur Matan Ruak nia liafuan ne'ebé nia ba Parlamentu Nasionál iha 2016:

 

"Portu Hera, ha'u sei jenerál. Nove miloins de dólares ($9.000.000,00). Seidauk inaugura, monu tun tasi-laran iha soldadu sira nia oin. Soldadu matabeen monu nia dehan, "tanba saida osan ne'e la fó ha'u, tenke hakoi ba tasi-laran?

 

 

 

Senin, 19 Desember 2022

PALACIU PR MUDA BA AVIAUN LARAN , RAMOS HORTA “BIBIA AIN”

Reprezentante Povu iha Parlamentu Nasionál konsidera Prezidente Repúblika José Ramos Horta muda ona Palasiu Prezidente Repúblika Aitarak Laran ba Aviaun laran tanba simu posse foin fulan ualu (6), lorloron mak vizita hela deit ba rai liur.

Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál mós konsidera Prezidente Repúblika José Ramos Horta fura konstituisaun tanba Parlamentu Nasionál fó asentimentu atu halo  vizita Estado ba Singapura maibé to’o Singapura ba tan Malazia sein autorizasaun Parlamentu nian.

“Ita hotu hakarak respeita konstituisaun da Repúblika, hau lenbra uluk ita bo’ot (CNRT) dehan Prezidente Repúblika Lú-Olo fura konstituisaun,ita hakarak Prezidente Horta mós labele fura konstituisaun da Repúblika,” dehan Deputadu Bankada PLP Francisco de Vasconselho iha plenaria 19 Dezembru 2022.

Prezidente Repúblika Ramos Horta bele prede mandatu tanba viola Konstituisaun Repúblika artigu 80, Vasconselho dehan, PN fó asentimentu vizita Estadu ba Singapura maibé to’o  Singapura, Chefe Casa Sivil haruka karta ida mai para kontinua vizita Estadu ba Malazia maibé Parlamentu la autoriza , PR Ramos Horta ba nafatin depois aprezenta razaun vizita privadu depois to’o Malazia simu hanesan Chefe Estado.

Vizita privadu ne’e bainhira ba halo tratamentu saude ou ferias ruma agora dehan ba vizita privadu depois simu hanesan chefe Estadu ne’e vizita Estadu.

Deputada Olinda Guterres hatete, Prezidente Repúblika Ramos Horta halo Palaciu Prezidente Republika agora iha Aviaun laran deit.

“Hau nia observasaun, Prezidente foin mak eleito fulan nen, mais sai hela deit ba rai liur,Prezidente Repúblika  ne’e ba RDTL laos Prezidente ba rai liur , laos Prezidente ba perdiem,” lamenta deputada Olinda Guterres.

Se Prezidente Repúblika lorloron nia programa mak sai ba rai liur, Deputada Olinda sujere Estadu aluga uma ruma iha liur para Prezidente Horta hela deit iha ne’eba.

“Hau hanoin karik ita Timor ne’e aluga uma andar ruma iha Jakarta para Prezidente bele hela iha ne’eba, para ba rai liur karik husik iha ne’eba deit ona,lalika to’o mai iha ne’e, orsida koalia ba (vizita) estadu nian, orsida koalia ba pasiar ninian, ida nemak mak los,” dehan deputada husi Bankada KHUNTO ne’e.

Entertantu, deputada Josefa Soares husi Bankada FRETILIN husu atu Prezidente Repúblika Ramos Horta labele foti desizaun mesmesak, tuir nia hakarak.

“Prezidente Republika  labele foti desizaun ne’e mesak mesak, ita hahu lao sala dalan ona,oficio Prezidente  nian ne’e mai mos hanesan ansi deit, ofisiu mai tuir ninia karta kuñesementu mai uluk tiha ona,offsiu mai tuir sa adminitrasaun mak hanesan ne’e,” dehan Josefa.

Se defende konstituisaun tenki halo tuir duni konstituisaun,PR labele hanoin nia mesak iha nasaun ida ne’e, nia lao konformi nia hakarak, ne’e labele.

 

 

 

Senin, 05 Desember 2022

RAMOS HORTA VIOLA DIREITU TRABALLDORES


 Prezidente Repúblika José Manuel Ramos Horta trava direitu traballadores ne’ebé ho rendementu $500 ba leten atu hetan subsidiu anuál.

Subsidiu anuál ba traballadores ne’e direitu ne’ebé mak konsagra iha lei traballo númeru 4/2012 dia 21 febereiru.

Iha artigu 44 lei traballu hatete momos direitu traballadores katak, traballador ida iha direitu subsidiu anuál, labele menus husi nia salariu kada fulan no tenki halo pagamentu até 20 Dezembru kada tinan.

“O traballador tem direito a um subsidio annual de valor não inferior a salario mensal, que deve ser pago pelo empregador até o dia 20 de dezembro de cada ano civil,”

Sidadaun  ne’ebé servisu iha seitór privadu no públiku hothotu traballadores,direitu ba traballadores ne’e universál maibé Prezidente Repúblika trava direitu ida ne’e.

 

Desizaun Ramos Horta nian hanesan Prezidente Repúblika kontra no viola direitu sidadaun sira nian, kontra direitu traballadores sira nian.

 

Kontratu traballadores ida hodi hetan direitu liu $500 bazeia dollar, bazeia ba servisu no esperensia ne’ebé mak traballadores ida iha tanba saida mak Ramos Horta trava, se hakarak trava entaun muda tiha lei traballu ou halo alterasaun.

Ho desizaun ida ne’e, primeiru vez iha ístoria Timor-Leste nian, Prezidente Repúblika viola direitu traballadores sira nian.

Rabu, 09 November 2022

PPN ASEITA HAPARA SOSA KARRETA BA DEPUTADU SIRA


 Prezidente Parlamentu Nasionál Kamarada Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, aseita estudante sira ne’ebé halo manifestasaun hodi hapara sosa karreta ba Deputadu sira no sujere reve polítika apoiu transporte ba Deputadu sira.

Nudar Prezidente Parlamentu Nasionál no Prezidente ba Konselho Administrasaun Parlamentu Nasionál, Kamarada Aniceto hatete, polítika sosa karreta hahu sala iha segunda legislatura.

“Hau konvida deputadu sira, atu reve tanba polítika sosa karreta ba deputadu sira, tanba hahu sala tiha ona, hau apoio estudante no joven sira ne’ebé halo manifestasaun,” hatete Kamarada Prezidente Parlamentu Nasionál perante diskusaun Orsamentu Jerál Estadu 2023 iha jeneralidade loron 9 Novembru 2022.

Kamarada Prezidente Parlamentu Nasionál dehan, Governu hakat tiha ona ho polítika ida ba kargu xefia sira,  atribui deit subsidiu transporte la fó karreta.

Lei estutu deputadu sira hatete katak deputadu sira iha direitu ba transporte, Kamarada Prezidente Parlamentu Nasionál hatete, la signifika tenki hetan kareta.

Interpretasaun ida  dehan, Deputadu sira iha direitu ba karreta hahu 2007 iha segunda llegislatura, ne’e interpretasaun ne’ebé sala.

“Uluk FRETILIN kontra sosa karreta ne’e, hau xefe bankada hau hamrik iha oin kontra sosa kareta, lolos atribui deit subsidiu transporte,” dehan Kamarada PPN.

Ohin loron atu sosa kareta, Kamarada Prezidente Parlamentu Nasionál hatete,  iha problema hela deit, hahu husi akizasaun, manutesaun, konbustivél, motorista tanba implika ba despeza ne’ebé bo’ot.